با گذشت پنج سال از بازگشت حکومت طالبان به افغانستان، گسترش روابط دیپلماتیک این گروه با کشورهای منطقه و قدرتهای بینالمللی، نگرانی فعالان حقوق بشر را دربارهی تضعیف فشارهای جهانی برای بهبود وضعیت حقوق زنان و آزادیهای مدنی افزایش داده است روندی که به باور منتقدان، میتواند باعث به رسمیت شناختن حکومت طالبان شود.
طالبان در مسیر خروج از انزوای دیپلماتیک
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، شمار فزایندهای از کشورها در حال تجدید یا گسترش روابط دیپلماتیک خود با اسلامگرایان افراطی هستند. گروهی که پس از ۲۰ سال جنگ شورشی خشونتبار، در سال ۲۰۲۱ کنترل کابل را به دست گرفتند. فعالان حقوق بشر نگرانند که تعاملات جداگانهی کشورها با حکوکت طالبان، مطالبات «منسجم و هماهنگ» جامعهی بینالمللی برای بهبود وضعیت حقوق بشر را در ازای هرگونه امتیاز دیپلماتیک کمرنگ کند.
سازمان ملل متحد اخیرا از «موجی از فرمانها و قوانین» طالبان انتقاد کرده است. قوانینی که زنان را از دانشگاهها و بیشتر مشاغل محروم کرده، تحصیل دختران نوجوان افغان را ممنوع کرده و مقررات سختگیرانهای دربارهی پوشش وضع کردهاند. اقلیتها نیز تحت آزار و تبعیض قرار گرفتهاند و فعالان و روزنامهنگاران با سرکوب مواجه هستند. سازمان ملل در ماه مارس افغانستان را «گورستان حقوق بشر» توصیف کرد.
گسترش تماسها با کشورهای منطقه و غرب
هند، قطر، چین، ایران و چند کشور آسیای مرکزی اخیرا از مقامهای طالبان استقبال کرده یا کانالهای ارتباطی جدیدی با این گروه ایجاد کردهاند. روسیه که کمی بیش از یک سال پیش حکومت طالبان در کابل را به رسمیت شناخت، ماه گذشته توافق همکاری نظامی با این گروه امضا کرد. اتحادیهی اروپا نیز در ماه جون در بروکسل با مقامهای طالبان دربارهی بازگرداندن پناهجویانی که درخواست پناهندگیشان رد شده است، گفتگو کرد. کشورهای اروپایی به صورت جداگانه نیز روابط خود را با کابل گسترش دادهاند.
«شیوام شخاوات»، از بنیاد تحقیقاتی آبزرور در دهلی، گفت: «تردیدی نیست که تحولاتی رخ داده است. امارت اسلامی اکنون در موقعیت مطمئنی قرار دارد. آنها دریافتهاند که در شرایط کنونی برای کشورهای منطقه و حتی برای اروپا و آمریکا، طرفی ضروری هستند و فهمیدهاند چگونه با آنها تعامل کنند. طالبان هرگونه تماسی را یک پیروزی دیپلماتیک میدانند و توانستهاند از آن به عنوان نشانی از مشروعیتبخشی به رژیم خود بهرهبرداری کنند.»
نگرانی از به رسمیت شناختن طالبان
سیاست سختگیرانهی انزوا که پس از تصرف قدرت در سال ۲۰۲۱ اعمال شده بود، اکنون در حال فروپاشی به سمت نوعی شناسایی غیررسمی یا «عملی» است. برخی تحلیلگران غربی پیشنهاد کردهاند که کشورهای بیشتری حکومت طالبان را به رسمیت بشناسند. برخی دیگر خواستار تشدید تعاملات «پشت پرده» با این گروه هستند.
فرشته عباسی، پژوهشگر بخش افغانستان در دیدهبان حقوق بشر میگوید: «ما مخالف به رسمیت شناختن حکومت طالبان نیستیم … تعامل حتی اگر فقط برای نهادهای امدادرسانی جهت کاهش بحران انسانی جاری باشد لازم است، اما ما نگران هدف نهایی این تماسها و گفتگوهایی هستیم که انجام میشود. باید پیامی واحد و ثابت از سوی جامعهی جهانی به طالبان فرستاده شود که اگر پیشرفت واقعی در زمینهی حقوق زنان و حقوق بشر نشان ندهند، هیچ دوستی نخواهند داشت… اما این اتفاق در حال رخ دادن نیست.»
این تماسهای جدید ناشی از ترکیبی از نگرانیهای امنیتی منطقهای، فشار در غرب برای کاهش مهاجرت غیرقانونی و این واقعیت کلی است که بعید به نظر میرسد طالبان در آیندهای قابل پیشبینی از قدرت کنار زده شوند.
مذاکرات بروکسل و اروپا؛ دغدغهی بازگرداندن پناهجویان
کمیسیون اروپا گفتگوهای خود در بروکسل با هیات طالبان را که اولین دیدار رسمی از سال ۲۰۲۱ بود، کماهمیت جلوه داد و آن را صرفا «فنی» و متمرکز بر بازگشت مهاجران خواند. اما سخنگوی طالبان ادعا کرد این دیداری تاریخی بوده و گامی به سوی عادیسازی روابط کنسولی با کشورهای اتحادیهی اروپا محسوب میشود.
این نشست موجی از خشم را برانگیخت. عباسی میگوید: «نمیتوان در یک لحظه نقض حقوق بشر توسط طالبان را محکوم کرد و در لحظهی بعد از گفتگو دربارهی مهاجرت خبر داد. طالبان به حامیان داخلی خود میگویند که اکنون از سوی جامعهی بینالمللی پذیرفته شدهاند.»
دهلی نو به دنبال بهرهبرداری از شکاف طالبان و پاکستان
امسال مقامات تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و قزاقستان همگی از کابل یا دیگر شهرهای افغانستان بازدید کردهاند تا به دنبال مسیرهای تجاری و خطوط لولهای باشند که به این کشورهای محصور در خشکی، امکان دسترسی به بنادر دریایی یا کشورهای ثالث را بدهد. هند نیز برای تقویت روابطی که پس از سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ سرد شده بود دست به کار شده است. بخشی از این اقدام برای استفاده از تنشهای جدید میان حکومت طالبان و حامی تاریخی آنها، یعنی پاکستان است.
دهلی نو سال گذشته معافیت از تحریمها را دریافت کرد تا «امیرخان متقی»، وزیر خارجه طالبان و مقام باسابقهای که دههها در مرکز این جنبش فعالیت کرده است، بتواند به هند سفر کند. در ماه جون، نمایندهی هند در سازمان ملل گفت باید در مورد تحریمهایی مانند ممنوعیت سفر، مسدود کردن داراییها و تحریم تسلیحاتی که دهها عضو طالبان را هدف قرار دادهاند، بازنگری شود. «هریش پارواتاننی» گفت: «واقعیت سیاسی افغانستان طی پنج سال گذشته تغییر کرده است. درنتیجه نظام تحریمهای کنونی سازمان ملل باید این واقعیت را در نظر بگیرد.»
نفوذ منطقهای؛ انگیزهی اصلی مسکو برای به رسمیت شناختن حکومت طالبان
استراتژی دیپلماتیک حکومت طالبان شامل میزبانی از فرستادگان کشورهای مختلف در کابل از جمله چین، ژاپن، ترکیه و عربستان سعودی بوده است. سال گذشته، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اولین سفر یک وزیر خارجه ایرانی به کابل را پس از حدود یک دهه انجام داد.
«ذبیحالله مجاهد»، سخنگوی طالبان گفت امارت اسلامی افغانستان «خواهان رابطه با تمامی کشورهاست». اگرچه «کشورهای منطقه و همسایگان ما اهمیت ویژهای دارند، زیرا روابط اقتصادی و منافع ما به هم گره خورده است.»
«آنا بورشچفسکایا»، پژوهشگر ارشد موسسهی واشنگتن که بر سیاست روسیه در قبال خاورمیانه تمرکز دارد، گفت مسکو دلایل متعددی برای به رسمیت شناختن حکومت طالبان و تلاش برای گسترش روابط با این گروه دارد. او گفت: «یکی از اهداف احتمالی، صرفاً داشتن متحد است… افغانستان از نظر جغرافیایی نیز برای روسیه اهمیت زیادی دارد. روسیه صرفا میخواهد در آن بخش از جهان نفوذ داشته باشد. فرصتی ایجاد شد و آنها توانستند از آن استفاده کنند. این یک محاسبهی بسیار سرد و بدبینانه است. اما بخشی از یک نگاه بسیار ساده و مبتنی بر بازی حاصلجمع صفر است؛ از این منظر که برای پیروزی روسیه، آمریکا باید شکست بخورد. از دیدگاه کرملین، این یک نبرد جهانی است و چه به اروپا نگاه کنید، چه به افغانستان یا هر جای دیگر، این یک صفحه شطرنج ژئوپلیتیک است.»
منابع طبیعی افغانستان، جاذبهای برای سرمایهگذاران
بریتانیا اعلام کرده است که سیاست «تعامل محدود و عملگرایانه» با مقامهای طالبان را دنبال میکند. این تعامل عمدتاً از طریق نمایندگی بریتانیا در امور افغانستان مستقر در سفارت این کشور در قطر انجام میشود. کشورهای غربی دیگر نیز بارها نشستهای محرمانهای با طالبان در قطر برگزار کردهاند. در آلمان و دستکم چهار پایتخت دیگر در اروپای غربی، کنسولگریهای مهم اکنون تحت کنترل طالبان هستند و نه نمایندگان دولت پیشین افغانستان.
مقامهای طالبان همچنین به دنبال اجرای پروژههای زیرساختی فرامرزی برای تقویت اقتصاد شکننده و روابط دیپلماتیک افغانستان بودهاند. منابع طبیعی افغانستان نیز انگیزهی دیگری برای قدرتهای خارجی محسوب میشود. کابل بخش معدن را گسترش داده است. همچنین شرکتهایی از چین و دیگر کشورهای همسایه را جذب کرده است.
چین که نگران فعالیتهای اسلامگرایانه در مرزهای جنوبغربی خود و مناطق اطراف آن است، طی سالهای اخیر از مقامهای طالبان استقبال کرده و اوایل امسال، زمانی که افغانستان و پاکستان وارد جنگ شدند، میزبان مذاکرات میان دو طرف بود.
قوانین جدید حکومت طالبان؛ فشار بیشتر بر زنان و مخالفان
طالبان دچار اختلافات عمیقی هستند و بر سر موضوعاتی از جمله ممنوعیت تحصیل زنان اختلاف نظر دارند. اما همچنان جناحهای محافظهکارتر بر این گروه مسلط هستند. قوانین جدید نیز سرکوب را تشدید کردهاند؛ بهگونهای که بسیاری از اقلیتهای مذهبی، از جمله مسلمانان شیعه، مرتد تلقی شده و مجازاتهای سختگیرانهای برای خاموش کردن مخالفان در نظر گرفته شده است.
قوانین جدید دیگر، تنها کتک زدن «بیش از حد» را به عنوان خشونت خانگی علیه زنان میشناسند و ازدواج دختران بدون رضایت آنها را تسهیل میکنند. تحلیلگران باور ندارند که طالبان در آیندهی نزدیک مواضع خود را تعدیل کنند و به اختیارات مداوم «هبتالله آخوندزاده،» رهبر روحانی منزوی و مستبد اشاره میکنند.
«رامین منصوری»، پژوهشگر دانشگاه پیتسبورگ و بنیاد کارنگی که سیاست افغانستان را مطالعه میکند، گفت اولویت طالبان، برنامهی داخلی این گروه است. منصوری گفت: «آنها امتیاز قابلتوجهی نخواهند داد. بیشتر آنها اساسا نگاه بینالمللی ندارند.»
منبع: دگاردین
