صدور حکم اعدام غیابی برای بشار اسد و برادرش ماهر، پس از دههها حکومت سرکوبگرانهی خاندان اسد، به عنوان گامی نمادین در مسیر عدالت انتقالی سوریه مورد استقبال قرار گرفته است. با این حال، کارشناسان میگویند آیندهی این روند به اصلاح نظام قضایی، محاکمهی گستردهتر عاملان حکومت پیشین و رسیدگی به شکافهای قومی و مذهبی در این کشور بستگی دارد.
چرخش روزگار؛ وقتی قاضی تبعیدی، دیکتاتور را محکوم میکند
قاضی دادگاهی که هفتهی گذشته حکم اعدام غیابی بشار اسد را صادر کرد، خود سالها پیش توسط همین رژیم به طور غیابی به اعدام محکوم شده بود؛ طنز تلخ و تمامعیاری از روزگار.
قاضی «فخرالدین آرین» در سال ۲۰۱۳ از وزارت دادگستری جدا شد و به نهادهای قضایی اپوزیسیون پیوست. انتصاب مجدد او به عنوان قاضی پس از سرنگونی و فرار فرار بشار اسد به روسیه در دسامبر ۲۰۲۴، نشانهای واضح از تلاش این کشور برای اجرای عدالت انتقالی است.
شادی در خیابانها و پایان عصر مصونیت از مجازات
پس از صدور حکم اعدام بشار اسد و برادر کوچکترش، ماهر، شماری از سوریها در خیابانها به جشن و شادی پرداختند. واژههایی مانند «تاریخی» و «نمادین» به وفور دربارهی این حکم به کار رفت. برای نخستین بار پس از دههها حکومت بیرحمانهی خاندان اسد – چه بشار اسد و چه پدرش حافظ اسد قبل از او – الگوی مصونیت از مجازات در سوریه شکسته شده است، حتی اگر بعید باشد این حکم هرگز اجرا شود.
جنگ داخلی سوریه که در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، صدها هزار کشته و میلیونها آواره بر جای گذاشت و اقتصاد این کشور را ویران کرد. «ابراهیم الاصیل»، پژوهشگر ارشد در مرکز ابتکار خاورمیانه مدرسه کندی هاروارد، میگوید احکام صادرشده در هفتهی گذشته «از نظر سیاسی و عاطفی بسیار بااهمیت هستند. اما در عین حال این تنها بخشی از عدالتی است که بسیاری از سوریها سالها منتظرش بودهاند و همچنان خواستار آن هستند.»
از نظر سازمان ملل متحد، عدالت تنها یکی از «چهار ستون عدالت انتقالی» است و حقیقتیابی، جبران خسارت و تضمین جلوگیری از تکرار جنایتها نیز به همان اندازه اهمیت دارند.
میراث شش دهه حکومت خانوادگی و آزمون سخت نهادهای جدید
وقتی اسد در دسامبر ۲۰۲۴ از سوریه گریخت و به مسکو پناه برد، نهادها و نظام حقوقیای را پشت سر گذاشت که خانوادهی او طی شش دهه ایجاد کرده بودند. الاصیل میگوید صدور حکم اعدام بشار اسد «نخستین گام برای بررسی دولت جدید است. برای اینکه بپرسیم آیا قواعد و نهادهای جدیدی در سوریه در حال شکلگیری هستند که عدالت در دوران اسد را از عدالت پس از اسد متمایز کنند یا نه.»
پرسش دیگر این است که آیا این محاکمه با معیارهای یک عدالت انتقالی معتبر مطابقت داشته است یا خیر. عفو بینالملل از سوریه خواسته است محاکمههای غیابی و استفاده از مجازات اعدام را متوقف کند، جنایتهای مشمول حقوق بینالملل را در قوانین داخلی بگنجاند و دستگاه قضایی را اصلاح کند. وزارت دادگستری سوریه این انتقادها را رد کرد. همچنین گفته است روند دادرسی مطابق قوانین سوریه بوده و قربانیان و نمایندگان آنها نیز در آن مشارکت داشتهاند.
خانوادههای قربانیان همچنان در جستجوی عدالت
«فاضل عبدالغنی»، بنیانگذار شبکهی سوریه برای حقوق بشر که از سال ۲۰۱۱ قربانیان حکومت اسد را مستندسازی کرده است، میگوید: «ما به پروندههای زیادی نیاز داریم، نه فقط یک پرونده. به ویژه پروندههایی که عالیترین مقامها را هدف قرار دهند تا خشم موجود در میان مردم کاهش پیدا کند و سوریه بتواند به سمت جلو حرکت کند.»
الاصیل نیز معتقد است پس از این، باید محاکمههای بیشتری در سطح محلی برگزار شود تا حد امکان شمار بیشتری از عاملان نظام سرکوبگر حکومت پیشین در برابر عدالت قرار گیرند. او میگوید: «بسیاری از خانوادهها هنوز به دنبال عزیزانی هستند که ناپدید شدهاند. آنها میخواهند بدانند عزیزانشان کجا هستند و چه بر سرشان آمده است … شاید عدالت انتقالی برای خانوادهای در حمص، با آنچه برای خانوادهای در درعا معنا دارد، بسیار متفاوت باشد.»
کمتر کسی باور دارد که ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، حاضر شود اسد را از تبعید خودخواسته در مسکو تحویل دهد. حکم اعدام بشار اسد تحویل او را طبق قوانین روسیه پیچیدهتر میکند. اما به گفتهی کارشناسان، تصمیم برای تحویل ندادن یک متحد نزدیک سابق برای روبرو شدن با عدالت، بیش از آنکه جنبه حقوقی داشته باشد، تصمیمی سیاسی خواهد بود.
آزادی بیان و دیپلماسی فعال؛ رویدادهای امیدوارکننده در سوریهی جدید
اگرچه ابعاد حقوقی عدالت انتقالی پیچیده است، حکم اعدام بشار اسد همچنان نقطه عطفی در مسیر برقراری عدالت در سوریه تلقی میشود.
وقتی از عبدالغنی پرسیده شد چه چیز دیگری او را به آیندهی سوریه امیدوار میکند، گفت: «فکر میکنم آنچه در حال حاضر درست پیش میرود، آزادی بیان و آزادی انتقاد است … سوریها میتوانند آزادانه صحبت کنند و از دولت و مقامات، حتی مقامهای بلندپایه، انتقاد کنند.» او افزود که خودش نیز بارها از دولت جدید انتقاد کرده، بدون اینکه با پیامدی روبرو شود.
«احمد الشرع»، فرمانده سابق شورشیان که از سال ۲۰۲۵ به عنوان رئیسجمهور سوریه خدمت میکند، از زمان به قدرت رسیدن نگاهی رو به بیرون داشته است. پس از برکناری اسد، سوریه روابط خود را با ایالات متحده تقویت کرده است. کشوری که بخش اعظم تحریمهای فلجکنندهی خود را علیه سوریه لغو کرده است. سوریه همچنین روابط خود را با همسایگان عربی که در جریان سرکوب اعتراضات توسط اسد روابطشان را با دمشق قطع کرده بودند، از سر گرفته است. همچنین در ماه جولای از «امانوئل مکرون»، رئیسجمهوری فرانسه، در سوریه استقبال کرد؛ این نخستین سفر یک رهبر غربی به سوریه از سال ۲۰۲۴ بود.
الشرع چند روز پیش با مسکو در مورد دو پایگاه کلیدی روسیه در سوریه به توافق رسید. طبق این توافق، پایگاههای ساحلی در مدیترانه به کنترل سوریه درخواهند آمد.
بحرانهای منطقهای و قومی؛ چالشهای پیش روی وحدت ملی
با این حال، چالشهای دیرینهای همچنان در مسیر دستیابی به وحدت ملی در سوریه وجود دارد. تنش میان ارتش سوریه و اقلیت «دروزی» در جنوب کشور همچنان به درگیریهای مرگبار منجر میشود. الاصیل میگوید هنوز نشانهای از پیشرفت چشمگیر در این زمینه نمیبیند. او میگوید: «به نظر میرسد دولت همچنان با این مساله صرفا به عنوان یک موضوع امنیتی و نظامی برخورد میکند، در حالی که این مساله جنبهی اجتماعی هم دارد.»
در شمال شرق سوریه نیز اصطکاک میان جوامع عرب و کرد همچنان ادامه دارد. همچنین دولت مجبور شده است به موارد پراکندهی خشونت علیه اقلیت مذهبی علوی در مناطق ساحلی سوریه واکنش نشان دهد.
الاصیل همچنین تاکید میکند که سوریه همچنان به یک روند گفتگوی ملی نیاز دارد. روندی که «در مورد تمامی این شکافها میان قومیتها و اقلیتها گفتگو کند. اما در عین حال دربارهی اینکه سوریه چیست و مردم میخواهند سوریه در آینده چه کشوری باشد نیز بحث شود. ولی چنین روندی هنوز شکل نگرفته است.»
منبع: سیانان
