جایزهی بهترین بازیگر بخش افقهای جشنوارهی ونیز برای لاله مرزبان، پس از سخنرانی او در جشنواره ونیز دربارهی زنان ایران، از یک موفقیت سینمایی به موضوعی مناقشهبرانگیز در داخل ایران تبدیل شد. در حالی که سخنان مرزبان در فضای بینالمللی به عنوان بخشی از پیام «فیلم مراقب» دربارهی محدودیتهای زنان بازتاب یافت، شورای عالی انقلاب فرهنگی و شماری از رسانههای داخلی، روایت او از وضعیت زنان و جامعهی ایران را یکسویه و ناسازگار با «مسئولیت اجتماعی هنر» دانستند.
سخنان مرزبان و محتوای فیلم مراقب
لاله مرزبان در هشتادوسومین دورهی جشنوارهی فیلم ونیز برای بازی در «فیلم مراقب» ساختهی «محسن قرایی»، جایزهی بهترین بازیگر بخش افقها را دریافت کرد. او هنگام دریافت جایزه، آن را به «زنان کشورش که بالاترین هزینه را برای کوچکترین میزان آزادی پرداختهاند» تقدیم کرد. همچنین گفت مردم ایران روزهای بسیار سختی را پشت سر میگذارند، اما نباید امید خود را از دست بدهند.
سخنرانی لاله مرزبان در جشنواره ونیز در رسانههای بینالمللی در کنار مضمون خود فیلم مورد توجه قرار گرفت. «مراقب» داستان خانوادهای تحت سلطهی پدری اقتدارگرا را روایت میکند؛ فیلم که محصول مشترک ایران، آمریکا و آلمان است، داستان سه نسل از زنان یک خانواده را روایت میکند که توسط پدری همانند نگهبان زندان در خانه محبوس شدهاند. مرزبان در نقش «انسی» که آرزوی مهاجرت به ترکیه و فعالیت در مدلينگ را دارد، هر دو پوشش باحجاب و بیحجاب را در فیلم به تصویر میکشد.
در نشست خبری پس از نمایش فیلم نیز مرزبان دربارهی احتمال واکنشها در ایران گفت زنان ایرانی، فارغ از حرفهشان، برای رسیدن به اهداف خود گاهی تنها میتوانند «یک قدم» بردارند. او حضور خود در این فیلم و سخنانش در ونیز را سهم کوچکی از این مسیر توصیف کرد. همچنین ابراز امیدواری کرد دیگران نیز قدمهای خود را بردارند.
بازتاب جهانی؛ روایت سینمای معترض
رسانههای بینالمللی مانند گاردین و ددلاین، حضور «فیلم مراقب» و موفقیت مرزبان را در راستای موج نو سینمای معترض ایران پوشش دادند.
رسانههای خارجی همچنین به زمینهی تولید فیلم اشاره کردند. قرایی گفته است نخستین نسخهی فیلمنامه را در سال ۲۰۱۸ نوشته است. اما اعتراضات سال ۲۰۲۲ که پس از مرگ مهسا امینی آغاز شد، انگیزهی تازهای برای ساخت «فیلم مراقب» ایجاد کرد. به این ترتیب، در بازتاب جهانی، جایزهی مرزبان تنها یک موفقیت فردی تلقی نشد و در چارچوب موضوعاتی مانند آزادی زنان، ساختارهای مردسالارانه و محدودیتهای اجتماعی در ایران مورد توجه قرار گرفت.
واکنش رسمی؛ اختلاف بر سر «روایت ایران»
در داخل ایران اما واکنشها مسیر متفاوتی داشت. مرکز رسانه و روابط عمومی شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتشار بیانیهای، بدون نام بردن مستقیم از مرزبان، سخنان و رفتار اخیر او در ونیز را مصداق ارائهی «روایتی یکسویه» از جامعهی ایران دانست.
این شورا تاکید کرد که حضور سینمای ایران در رویدادهای بینالمللی باید با «روایتگری شایسته از هویت و واقعیتهای ایران» همراه باشد. همچنین تصویر زن ایرانی نباید به کلیشههایی محدود شود که به گفتهی شورا مورد پسند محافل غربی است. در این بیانیه همچنین بر نقش زنان ایرانی در عرصههای علمی، اجتماعی و خانوادگی تاکید شد. همچنین گفته شد که هنر در عین برخورداری از آزادی خلاقانه، نمیتواند ارتباط خود با جامعه و منافع ملی را نادیده بگیرد.
این موضع، در واقع بحث را از سخنرانی لاله مرزبان در جشنواره ونیز فراتر برد و به مسالهای بزرگتر تبدیل کرد: اینکه یک هنرمند ایرانی در یک رویداد جهانی تا چه اندازه باید خود را نمایندهی جامعه و کشورش بداند. همچنین تا چه اندازه حق دارد تجربه و برداشت شخصی خود را از مسائل اجتماعی بیان کند.
انتقاد رسانههای داخلی و مسالهی کودکان میناب
پس از بیانیهی شورا، برخی رسانهها و چهرههای وابسته به صداوسیما نیز از مرزبان انتقاد کردند. زهرا چخماقی، مجری و خبرنگار صداوسیما، سخنان او را به شدت مورد حمله قرار داد و ژیلا صادقی، بازیگر وابسته به صداوسیما، از اینکه مرزبان در سخنرانی خود دربارهی کودکان کشتهشده در حملهی موشکی آمریکا به یک مدرسه در میناب سخنی نگفته است، انتقاد کرد.
در برخی رسانههای نزدیک به جریانهای حکومتی نیز حتی موضوع جلوگیری از ادامهی فعالیت مرزبان در ایران یا ممانعت از بازگشت او مطرح شد.
روزنامهی خراسان نیز از زاویهای دیگر به این موضوع پرداخت. این روزنامه علاوه بر انتقاد از محتوای سخنرانی لاله مرزبان در جشنواره ونیز، دربارهی جایگاه بخش افقهای جشنواره و ارزش سینمایی جایزه او پرسشهایی مطرح کرد. او گفت توجه جشنوارههای خارجی به داستان زنان مستقل لزوما به معنای کیفیت بالاتر چنین فیلمهایی نیست.
در این نگاه، مسالهی اصلی تنها سخنرانی لاله مرزبان در جشنواره ونیز نیست. بلکه این پرسش مطرح است که چرا در روایت آثار ایرانی در جشنوارههای خارجی، رنج و محدودیت زنان بیش از سایر روایتهای مربوط به جامعهی ایران برجسته میشود. خراسان در همین چارچوب پرسید چرا مرزبان در سخنان خود از کودکان کشتهشده و خانوادههای داغدار میناب یاد نکرده است.
دو برداشت از «نمایندگی ایران»
مناقشهی لاله مرزبان در نهایت به تقابل دو برداشت از نقش هنرمند ایرانی در عرصهی بینالمللی بازمیگردد. در روایت جهانی، سخنان او عمدتا بهعنوان بیان تجربهی زنان ایرانی و ادامهی مضمون فیلم «مراقب» دیده شد. فیلمی که موضوع قدرت، محدودیت و تلاش زنان برای دستیابی به استقلال را در یک خانواده به تصویر میکشد.
در مقابل، واکنشهای رسمی و رسانهای در ایران بر این نکته متمرکز بود که حضور یک هنرمند در جشنوارههای جهانی با نوعی مسئولیت در قبال تصویر کشور همراه است. درنتیجه روایت مشکلات اجتماعی نباید به تصویری یکبعدی از ایران تبدیل شود.
به این ترتیب، جایزهی ونیز برای مرزبان تنها یک موفقیت سینمایی باقی نماند. این جایزه به نقطهی تلاقی دو پرسش تبدیل شد: اینکه زنان ایرانی و مسائل جامعه ایران چگونه باید در جهان روایت شوند، و اینکه مرز میان آزادی بیان هنرمند و انتظاری که از او به عنوان نمایندهی ایران وجود دارد، کجاست.
