وقتی پرواز هیات ایرانی در پایان هفته در زوریخ سوئیس به زمین نشست، «محمدباقر قالیباف»، مذاکره‌کننده‌ی ارشد، نخستین کسی بود که از پله‌های هواپیما پایین آمد و پس از او وزیر امور خارجه و دیگر مقامات بلندپایه ایران قرار داشتند.
کمی بعد، قالیباف تصویری در شبکه‌ی ایکس منتشر کرد که او را در حال قدم زدن روی باند فرودگاه نشان می‌داد. در حالی که روی بدنه‌ی هواپیما پرچم ایران و «#Minab168» نقش بسته بود؛ ارجاعی به حمله‌ی آمریکا به یک مدرسه‌ی ابتدایی در جنوب ایران در ماه مارس. او در ایکس نوشت: «کودکان بی‌گناه میناب و همه‌ی شهدای ایران را ناظر بر هر اقدام خود می‌دانم.»
حذف رقبا و صعود به قدرت
محمدباقر قالیباف، رئیس قدرتمند مجلس ایران، پس از نزدیک به چهار ماه جنگ، کشور را در مرحله‌ی حساس بعدی گفتگوها با آمریکا هدایت می‌کند. این چهره‌ی ۶۴ ساله پس از موج عظیم ترورهای آمریکایی-اسرائیلی که به شهادت رهبران ارشد ایران انجامید، به عنوان یکی از کلیدی‌ترین مقامات ایران ظاهر شد. «آیت‌الله علی خامنه‌ای»، رهبر انقلاب و علی لاریجانی، از معماران اصلی استراتژی نظامی و دیپلماتیک ایران، هر دو در حملات هوایی جان باختند.
«علی واعظ»، مدیر پروژه‌ی ایران در «گروه بین‌المللی بحران» می‌گوید: «محمدباقر قالیباف در نهایت از طریق فرایند حذف رقبا به جایگاهی با نفوذ فوق‌العاده دست یافته است. او چندین بار برای ریاست‌جمهوری تلاش کرد. اما زیر سایه‌ی رقبایی قرار گرفت که جنگ اکنون آن‌ها را از صحنه کنار زده است.»
با افزایش قدرت سپاه پاسداران در پی حملات آمریکا و اسرائیل، قالیباف که فرماندهی پیشین نیروی هوایی سپاه و یک عمل‌گرای محافظه‌کار است، همراه با این نهاد رشد کرد. او اکنون پای میز مذاکره با نمایندگان رهبر کشوری نشسته است که جنگی را آغاز کرد که به قیمت جان بسیاری از همتایانش تمام شد.
به گفته‌ی «علی احمدی»، پژوهشگر مرکز سیاست امنیتی ژنو و موسسه‌ی خاورمیانه سوئیس، تصمیم اولیه برای واگذاری مسئولیت مذاکرات به قالیباف به این دلیل بود که آمریکا به فردی ارشد از وزیر امور خارجه ایران برای حضور در جلسات نیاز داشت تا واشینگتن بتواند اعزام «جی‌دی ونس»، معاون رئیس‌جمهور را توجیه کند. او در گفتگو با سی‌ان‌ان اشاره کرد که زوج مذاکره‌کننده‌ی همیشگی دونالد ترامپ، یعنی «جرد کوشنر» و «استیو ویتکاف»، اعتبار بسیار محدودی نزد ایرانی‌ها داشتند.
واعظ افزود دولت ترامپ احتمالا محمدباقر قالیباف را «یکی از معدود مقام‌های ایرانی می‌داند که هم نفوذ واقعی دارد و هم رویکردی عمل‌گرایانه.»
بالاترین سطح دیدار رو در رو با واشینگتن
محمدباقر قالیباف در ماه آوریل با جی‌دی ونس در اسلام‌آباد پاکستان دیدار کرد. این بالاترین سطح دیدار رو در رو میان مقامات ایرانی و آمریکایی از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ بود. قالیباف روز چهارشنبه در مصاحبه‌ای با صدا‌و‌سیمای ایران گفت: «در آن دوره، ما سه دور مذاکرات سه‌جانبه به صورت رو در رو و با حضور میانجی‌ها برگزار کردیم.» با این حال، اعتماد بسیار ناچیزی وجود داشت. او گفت: «در اسلام‌آباد مستقیما به آقای ونس گفتم که ما با بی‌اعتمادی کامل نسبت به شما وارد این مذاکرات شدیم.»
در پایان هفته، قالیباف نشان داد که علی‌رغم عمل‌گرا بودن، پیروزی آسانی را به آمریکا نخواهد داد.
در جریان یک تماس تلفنی با فاکس نیوز در روز یک‌شنبه، ترامپ تهدیدهایی را علیه ایران و حتی مذاکره‌کنندگانی که با ونس در سوئیس دیدار می‌کردند مطرح کرد. او در این تماس گفت در صورت باز نشدن تنگه هرمز، عواقب سختی در کار خواهد بود. او گفت: «اگر آن را ببندید، دیگر کشوری نخواهید داشت. حتی نمی‌توانید به کشور لعنتی‌تان برگردید.»
قالیباف در ایکس پاسخ داد: «آیا هیچ وقت فکر نمی‌کنند اگر تهدیدهایشان واقعاً کارساز بود، امروز به این حد از استیصال نمی‌رسیدند؟» او بعدا عکسی از «علیرضا بیرانوند»، دروازه‌بان تیم ملی فوتبال ایران، و دیگر بازیکنان منتشر کرد که برای جلوگیری از عبور توپ از خط دروازه تلاش می‌کردند و نوشت: «ما این‌گونه از سرزمین‌مان دفاع می‌کنیم.»
محمدباقر قالیباف؛ مرد هزارچهره‌ی ایران
قالیباف سابقه‌ای از افت‌وخیز در محبوبیت میان حاکمیت و مردم ایران دارد. او زمانی با افتخار گفته بود که در جوانی، به عنوان فرماندهی پلیس، هرگز از نقش خود در سرکوب مخالفان جمهوری اسلامی ابایی نداشته است.
برای قالیباف، امنیت جمهوری اسلامی همواره اولویت اصلی بوده است. اظهارات عمومی او بر مقاومت، قدرت ملی و مقابله با فشار خارجی به جای مصالحه تاکید دارد. بنابراین تعجبی ندارد که اکنون تقریبا هر روز از طریق شبکه‌های اجتماعی، در برابر آمریکا و اسرائیل موضع‌گیری می‌کند.
در ماه مارس، ترامپ گفت آمریکا «با فردی که بیشترین احترام را در ایران دارد» در حال تعامل است، اما نامی نبرد. برخی گزارش‌ها گفتند منظور او قالیباف بوده است. اما قالیباف ظرف چند ساعت هرگونه مذاکره میان تهران و واشینگتن را رد کرد.
کارشناسان می‌گویند او ارتباطاتی در سراسر مراکز قدرت نظام دارد که می‌تواند نقشی کلیدی در هر توافق احتمالی میان ایران و آمریکا ایفا کند. «حمیدرضا عزیزی»، پژوهشگر موسسه‌ی امور بین‌الملل و امنیت آلمان می‌گوید: «او مردی است که صحنه را اداره می‌کند.»
به گفته‌ی عزیزی، قالیباف بیشتر از آنکه به ایدئولوژی اهمیت دهد، به دنبال قدرت است و گاهی رویکردی ماکیاولیستی از خود نشان می‌دهد. او با اشاره به تغییر دیدگاه‌های قالیباف در طول سال‌ها درباره‌ی مسائل اقتصادی و دیگر موضوعات، به سی‌ان‌ان گفت: «برای او هدف، وسیله را توجیه می‌کند.»
رد پای سپاه در مسیر قدرت محمدباقر قالیباف
قالیباف در طول یک عمر خدمت به جمهوری اسلامی، به یک چهره تمام‌عیار درون حکومت تبدیل شده است که همواره به انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ وفادار بوده و از جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای آن حمایت کرده است. او در نوجوانی و در جریان جنگ ایران و عراق در دهه‌ی ۱۹۸۰ به سپاه پاسداران پیوست و از آن زمان رابطه‌ای بلندمدت با این نهاد داشته که به نیرویی قدرتمند برای سرکوب داخلی و گسترش نفوذ خارجی ایران تبدیل شده است.
قالیباف بعدها فرماندهی نیروی هوایی سپاه را بر عهده گرفت و همواره به مهارت‌های خود در خلبانی بالیده است. ویدئویی از اکتبر ۲۰۲۴ او را در حال هدایت هواپیما در نزدیکی بیروت و در بحبوحه‌ی حملات اسرائیل نشان می‌دهد.
کارنامه‌ی پرفراز و نشیب در ساختار داخلی
عزیزی محمدباقر قالیباف را مقام «امنیت‌محور» توصیف می‌کند. او در سرکوب اعتراضات دانشجویی طرفدار اصلاحات در سال ۱۹۹۹ نقش داشت. همچنین از جمله افرادی بود که به «محمد خاتمی»، رئیس‌جمهور وقت، هشدار دادند که ناآرامی‌ها امنیت ملی را تهدید می‌کند. او به عنوان فرماندهی پلیس، سرکوب اعتراضات ۲۰۰۳ را نیز هدایت کرد و در اعتراضات گسترده پس از انتخابات جنجالی ۲۰۰۹ نقش امنیتی ارشد داشت.
با این حال، قالیباف به لطف دوره‌ی ۱۲ ساله شهرداری تهران، به عنوان یک مدیر کارآمد نیز شناخته می‌شود؛ دوره‌ای که در آن زیرساخت‌های پایتخت را مدرن کرد و بر برنامه‌های بلندپروازانه‌ی مسکن و ایجاد فضاهای سبز نظارت داشت. اما دوران شهرداری او با اتهامات مکرر فساد همراه بود؛ اتهاماتی که چهار سال پیش و در پی بررسی دارایی‌های قابل‌توجه خانواده‌اش در خارج از کشور دوباره مطرح شد.
پایگاه بهارستان و پیوندهای جدید در راس قدرت
قالیباف مدت‌هاست در پی دستیابی به مناصب بالاتر بوده است. او چندین بار نامزد ریاست‌جمهوری شد اما موفق نشد و حتی آرای جریان اصولگرا را تقسیم کرد. در انتخابات سال گذشته نیز با حدود ۱۴ درصد آرا در جایگاه سوم قرار گرفت. در عوض، پایگاه اصلی قدرت او اکنون مجلس ایران است؛ جایی که از سال ۲۰۲۰ با حمایت رهبر وقت، آیت‌الله علی خامنه‌ای، ریاست آن را بر عهده دارد.
قالیباف در طول فعالیت سیاسی‌اش، همواره به سپاه نزدیک مانده و گاه با دیگر چهره‌های محافظه‌کار، از جمله «ابراهیم رئیسی»، رئیس‌جمهور پیشین، دچار اختلاف شده است. او از حامیان اولیه «مجتبی خامنه‌ای»، پسر رهبر پیشین، بود؛ کسی که اکنون جانشین پدرش شده است. او از طریق روابط فامیلی نیز به رهبر جدید پیوند خورده است.
بندبازی میان تندروها و اصلاح‌طلبان
کارنامه‌ی محمدباقر قالیباف نشان می‌دهد که او در مذاکرات، بیشتر بر بازدارندگی و قدرت تاکید خواهد کرد تا مصالحه. او اکنون باید چندین کار را همزمان پیش ببرد. او باید توافق احتمالی ایران و آمریکا را به جریان‌های تندرو در سراسر ایران که همچنان با سوءظن به واشینگتن می‌نگرند بفروشد. اما در عین حال، حمایت اصلاح‌طلبانی چون «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهور، و میلیون‌ها شهروند ایرانی را جلب کند که با امید به یافتن صلح با غرب به یک رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب رای دادند.
منبع: سی‌ان‌ان
