امضای توافق نامه اولیه میان ایران و آمریکا برای توقف جنگ، مزایای اقتصادی قابلتوجهی برای ایران به همراه دارد. در حالی که پیچیدهترین اختلافات میان دو کشور و سختترین امتیازاتی که ایران باید در نهایت در برنامه هستهای خود واگذار کند، به تعویق افتاده است.
لغو محاصره دریایی ایران و احیای صادرات نفت
طبق این توافق، محاصره دریایی بنادر ایران که توسط آمریکا اعمال شده بود لغو میشود. از همه مهمتر، معافیتهایی به ایران اعطا میگردد تا حتی پیش از مذاکره دربارهی توافق نهایی هستهای، صادرات نفت خود را آغاز کند. این تصمیم، یک شریان حیاتی اقتصادی برای ایران فراهم خواهد کرد؛ کشوری که اقتصاد آن در سالهای اخیر با سقوط ارزش پول ملی و تورم سرسامآور در وضعیت بحرانی قرار داشته است.
تنها گام بزرگی که ایران باید بردارد، بازگشایی تنگهی هرمز برای تردد آزاد طی ۶۰ روز آینده است. هرچند به نظر میرسد این توافق امکان دریافت عوارض را پس از پایان این دوره باز میگذارد.
سنگینی ترازوی توافق به نفع تهران
«نیکول گرایوسکی»، مدرس مرکز مطالعات بینالمللی در دانشگاه «ساینسس پو» فرانسه و پژوهشگر سیاست خارجی ایران، درباره توافق نامه ایران و آمریکا میگوید: «در مجموع، این یادداشت تفاهم به نفع ایران به نظر میرسد. تهران در مسیر رفع تحریمها، بازگشت صادرات نفت، دسترسی به منافع اقتصادی و کاهش فشارهای نظامی گام برمیدارد، در حالی که تعهدات هستهای جدید و نسبتا محدودی را میپذیرد.»
به گفتهی او، بسیاری از سختترین امتیازاتی که ایالات متحده به دنبال آنها بود به تعویق افتاده است. هرچند این احتمال وجود دارد که توافقات آتی، توازن میان امتیازات و دستاوردهای هر دو طرف را برقرار کند. خانم گرایوسکی افزود: «اما اگر صرفا بر اساس خود این یادداشت تفاهم قضاوت کنیم، منافع فوری و ملموس به شکل نامتناسبی به نفع ایران سنگینی میکند.»
این توافق تصریح میکند که ایالات متحده باید فورا رفع محاصره دریایی ایران را آغاز کند. همچنین ایران نیز باید اجازهی تردد کشتیهای تجاری از تنگهی هرمز را صادر کند. اما هنوز مشخص نیست که آیا این گامها عملی شدهاند یا خیر. با این حال، انتشار خبر دستیابی دو کشور به این توافق، قیمت نفت را کاهش داد و میانگین قیمت بنزین در آمریکا روز پنجشنبه برای نخستین بار در چند ماه گذشته به کمتر از ۴ دلار در هر گالن رسید.
نگرانی منتقدان واشینگتن و استقبال طرفداران دیپلماسی
مخالفان سرسخت ایران در آمریکا به ویژه از بند مربوط به فروش نفت نگران هستند. زیرا این بند ایالات متحده را متعهد میکند تا برای تسهیل تجارت نفت ایران، محدودیتهای بانکی را نیز به طور موقت رفع کند.
«میعاد ملکی»، مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا و عضو ارشد بنیاد دفاع از دموکراسیها، در رسانههای اجتماعی نوشت: «گسترش مجوز تراکنشهای مالی، ساختار اصلی تحریمهای نفتی و مالی آمریکا علیه ایران را در هم میشکند. تحریمهایی که بدون در نظر گرفتن محاصره دریایی، احتمالا قدرتمندترین اهرم اقتصادی آمریکا علیه ایران به شمار میرفت.»
در مقابل، کسانی که دیپلماسی با ایران را به درگیری علنی یا تحریم ترجیح میدهند، از توافق نامه میان ایران و آمریکا تمجید کردند. همچنین آن را فرصتی برای گشودن فصلی جدید در روابط میان دو کشور دانستهاند. «جمال عبدی»، رئیس شورای ملی ایرانیان آمریکا (نایاک)، در بیانیهای اعلام کرد: «اقدامات مندرج در این توافق را نباید به عنوان امتیازدهی قلمداد کرد. بلکه اینها اصلاحاتِ یک سیاست اجبار چند دههای است که شکستی مطلق بود و جنگ را اجتنابناپذیر میکرد.»
جنگی که میشد با دیپلماسی از آن پیشگیری کرد
با این حال، برخی از تحلیلگران از این موضوع شگفتزده هستند که چرا چنین توافقی نتوانست پیش از یک جنگ چند ماهه حاصل شود؛ جنگی که به قیمت جان غیرنظامیان ایرانی تمام شد. همچنین بخشهایی از زیرساختهای این کشور را نابود کرد و به ایران اجازه داد تا بر اقتصاد جهانی فشار وارد کند.
«هالی دگرس»، عضو ارشد موسسه واشینگتن، گفت: «دشوار میتوان از این نتیجهگیری چشمپوشی کرد که این مذاکرات میتوانست بدون یک جنگ سه ماهه انجام شود. بسیاری از موارد مطرحشده در توافق نامه ایران و آمریکا از جمله وضعیت تنگهی هرمز که به طور تاریخی همیشه باز بوده است میتوانست از طریق دیپلماسی حل و فصل شود.»
او همچنین اشاره کرد که توافق نامه میان ایران و آمریکا، دشوارترین مسائل از جمله محدودیتهای دقیقی که باید بر برنامهی هستهای ایران اعمال شود را به گفتگوهای بعدی موکول کرده است. وی در پایان گفت: «من خوشبین نیستم که ۶۰ روز مذاکرات آینده نتایج ملموسی به همراه داشته باشد. این اقدام صرفا به تعویق انداختن مسالهی اصلی است.»
منبع: نیویورکتایمز
