آیا جنگ آمریکا با ایران به پایان رسیده است؟ در یک کلمه: خیر. توافق پرهیاهویی که قرار است روز جمعه به طور رسمی در ژنو امضا شود، به جنگ پایان نمیدهد، بلکه صرفا تمدید ۶۰ روزهی یک آتش بس میان ایران و آمریکا است.
وقتی «دونالد ترامپ» در اواخر فوریه جنگ خود را علیه ایران آغاز کرد، اهداف بلندپروازانهای داشت. از جمله: سرنگونی حکومت ایران، نابودی توانمندیهای نظامی و برنامهی هستهای آن، و ایجاد یک اعتراض مردمی توسط ایرانیان. یک هفته پس از آغاز جنگ، ترامپ گفت که تنها «تسلیم بیقید و شرط» ایران را میپذیرد. اما روز یکشنبه، او به توافقی رضایت داد که تنها به بازگشایی تنگهی هرمز منجر میشود.
بنبست جنگ و اهرمهای جدید تهران
رئیسجمهور آمریکا حل بحرانی را جشن گرفت که خودش ایجاد کرده بود؛ بازگشایی یک شاهراه حیاتی که پیش از بسته شدن توسط ایران در ابتدای جنگ، روزانه بیش از یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکرد. درنتیجه انسداد آن باعث افزایش قیمت انرژی و اختلال در اقتصاد جهانی شده بود. ترامپ در رسانههای اجتماعی خود با اعلام این توافق صلح میان ایران و آمریکا نوشت: «کشتیهای جهان، موتورهایتان را روشن کنید! بگذارید نفت جریان یابد!»
این یک مورد معمولی از ادعاهای بزرگ ترامپ، اعلام پیروزی و سپس رفتن به سراغ موضوع بعدی نیست. ترامپ با به راه انداختن یک جنگ اختیاری در کنار اسرائیل، با هدف تغییر حکومت در تهران، خود را در بنبست قرار داد. اما ایران در برابر هفتهها بمباران شدید دو ارتش قدرتمند جهان مقاومت کرد و حاکمان آن، سرسختتر و با اهرمهای فشار بیشتری نسبت به قبل از درگیری ظاهر شدند.
تنگه هرمز؛ برگ برنده در مذاکرات ایران و آمریکا
حکومت ایران نزدیکی جغرافیایی خود به تنگهی هرمز را به سلاح جدیدی تبدیل کرد که به آن اجازه میدهد نه تنها در محمولههای نفتی و گاز مایع، بلکه در جابجایی کود شیمیایی و سایر محصولات کلیدی کشاورزی که میتواند قحطی جهانی ایجاد کند، اختلال ایجاد کند. ایران میداند که نمیتواند در یک نبرد رو در رو با ارتش آمریکا بجنگد. اما ترامپ به رهبران این کشور نشان داد که آنها میتوانند اقتصاد جهان را به گروگان بگیرند.
این آتش بس پرهیاهو میان ایران و آمریکا که انتظار میرود روز جمعه به طور رسمی در ژنو امضا شود، پایانبخش جنگ نیست. این توافق صلح میان ایران و آمریکا در واقع تمدید ۶۰ روزهی آتشبسی است که در ۸ آوریل میان ایران و آمریکا حاصل شد، اما به بازگشایی تنگهی هرمز منجر نشد، چون ترامپ در آن زمان محاصرهی دریایی کشتیهای ایرانی را در منطقه اعمال کرد. چندین دور مذاکرات نیز به دلیل نقض مکرر آتش بس میان ایران و آمریکا و تردیدهای ترامپ بین توافق و تهدید به شروع دوبارهی جنگ، به بنبست خورده بود.
۶۰ روز فرصت برای حل بحرانهای حلنشده
اگرچه متن نهایی توافق صلح ایران و آمریکا اخیر هنوز منتشر نشده، اما این توافق بار دیگر پیچیدهترین اختلافات را به مذاکرات آینده موکول کرده است. بر اساس برنامهریزیها، این گفتگوها باید ظرف ۶۰ روز پس از امضای توافق در ۱۹ جون به نتیجه برسد، هرچند بسیاری از تحلیلگران احتمال میدهند روند مذاکرات ماهها و حتی سالها ادامه پیدا کند.
در واقع، این توافق به ایران و دولت ترامپ فرصتی موقت برای تنفس دیپلماتیک داده است؛ فرصتی برای حل مسائلی که در میدان جنگ به نتیجه نرسید. با این حال، با وجود عدم تمایل دو طرف به بازگشت به یک جنگ تمامعیار، همچنان هیچ تضمینی وجود ندارد که تنشها دوباره شعلهور نشود.
مسائل حلنشده بسیار دلهرهآور هستند؛ و اینها همان مسائلی هستند که مذاکرهکنندگان آمریکایی و ایرانی در آخرین دور گفتگوهای خود در ژنو، یعنی ۴۸ ساعت قبل از آغاز جنگ توسط ترامپ در ۲۸ فوریه، با آنها روبرو بودند. آن مذاکرات که با میانجیگری عمان انجام شد، شامل «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه ایران، و دو تن از قابلاعتمادترین مشاوران ترامپ یعنی «استیو ویتکاف»، فرستادهی ویژهی او در خاورمیانه، و «جرد کوشنر»، دامادش بود.
«جاناتان پاول»، مشاور امنیت ملی بریتانیا نیز در این گفتگوها حضور داشت، اگرچه مشخص نیست که آیا او مستقیما مشارکت داشته است یا خیر. منابع به گاردین گفتند که پاول پیشنهاد ایران برای محدود کردن برنامهی هستهایاش را «غافلگیرکننده» و به اندازهای مهم دانسته که ارزش ادامهی مذاکرات و پرهیز از جنگ را داشته است.
حکومت ایران جسورتر از قبل در میز مذاکرات
بعید است ایران در مذاکرات جدید همان امتیازهایی را در زمینه غنیسازی هستهای ارائه دهد که در دور قبلی مطرح کرده بود. حکومت ایران پس از جان سالم به در بردن از ترور رهبران ارشد خود و هفتهها بمباران شدید، جسورتر شده است. در ساعات اولیه جنگ، حملات هوایی مشترک آمریکا و اسرائیل بیش از ۳۰ مقام ارشد نظامی و سیاسی ایران، از جمله آیتالله علی خامنهای، رهبر ایران را کشت.
این موفقیت اولیه، ترامپ را به این باور رساند که میتواند به سرعت پیروزی نظامی کسب کرده و نظام فعلی ایران را که پس از انقلاب ۱۹۷۹ به قدرت رسید، سرنگون کند. اما رهبران ایران حول نظام متحد شدند و به سرعت مجتبی، پسر خامنهای را به عنوان رهبر جدید منصوب کردند. خامنهایِ جوانتر توسط فرماندهان سپاه ایران، قدرتمندترین نیروی نظامی، حمایت میشود که اکنون نفوذ بیشتری بر اقتصاد و سیستم سیاسی کشور دارد.
سپاه پاسداران ایران و قمار عوارض دریایی
در مذاکرات پیش رو، سپاه ایران و دیگر جناحهای حاکم احتمالا بر کنترل بلندمدت ایران بر تنگهی هرمز تاکید خواهند کرد. از جمله ادامهی دریافت هزینههایی برای «خدمات دریایی» از کشتیهای تجاری عبوری. ترامپ اصرار دارد که این تنگه «برای همیشه بدون عوارض» باقی بماند. اما توافق صلح اعلام شده میان ایران و آمریکا در روز یکشنبه فقط دریافت این هزینهها (که ایران در زمان جنگ آغاز کرده بود) را برای ۶۰ روز تعلیق کرده است. هرگونه ترتیبات پایدار در این زمینه باید میان آمریکا، ایران و کشورهای منطقه، از جمله عمان، مذاکره شود.
مقامهای ایرانی از همین حالا در حال طرح توجیههایی برای دریافت هزینههایی نه به عنوان عوارض عبور، بلکه به عنوان «خدمات ناوبری و امنیت» هستند. در حالی که چنین هزینههایی پیش از جنگ وجود نداشت. مهدی محمدی، مشاور مذاکرهکنندهی ارشد ایران و رئیس مجلس، محمد باقر قالیباف، گفت: «فقط ایران و عمان حق دریافت این هزینهها را دارند. هیچ طرف دیگری نمیتواند دربارهی آن تصمیم بگیرد. این روند اکنون برقرار است و در هر توافق آینده نیز ادامه خواهد داشت.»
برای ترامپ و دولتش شرمآور خواهد بود اگر اجازه دهند ایران بر گذرگاهی که همواره دارای آزادی کشتیرانی بوده، عوارض وضع کند؛ حتی اگر این عوارض با عمان تقسیم شود. اما رئیسجمهور و مشاورانش همچنین باید بپذیرند که شاید نتوانند شرایط را به وضعیت پیش از جنگ بازگردانند. جنگ ناموفق ترامپ، ایران را جسورتر کرده است. درنتیجه رهبرانش به دنبال گرفتن امتیازهای بیشتری در مذاکرات آینده خواهند بود.
آتش بس ایران و آمریکا؛ اختلافها از غنیسازی تا برنامه موشکی
گذشته از وضعیت آیندهی تنگهی هرمز و محدودیتهای برنامهی هستهای ایران، مسائل دشوار دیگری نیز به مذاکرات بعدی موکول شدهاند. از جمله سرنوشت ذخایر بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم ایران که تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی شده؛ یعنی نزدیک به سطح ۹۰ درصد لازم برای ساخت سلاح هستهای. احتمالا ایران در ازای کاهش این ذخایر و پذیرش محدودیتهایی در غنیسازی آینده (که اجازهی استفاده برای نیروگاهها را میدهد اما نه برای تولید سلاح) خواستار کاهش قابلتوجه تحریمهای اقتصادی آمریکا و دیگر کشورها خواهد شد.
«بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل که ماهها وقت صرف متقاعد کردن ترامپ برای آغاز جنگ جهت تغییر حکومت ایران کرد، اصرار دارد که هرگونه توافقی باید توانایی تهران در توسعهی موشکهای بالستیک و همچنین حمایت آن از گروههای شبهنظامی منطقه از جمله حماس در غزه، حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن را محدود کند. در ۲۸ فوریه، ترامپ همین نگرانیها را در میان دلایل خود برای ورود آمریکا به جنگ ذکر کرده است. همچنین استدلال کرده بود که ایران تهدیدی فوری برای آمریکاییهاست.
همهی این سوالات هنوز حلنشده باقی ماندهاند. همچنین برخی از آنها میتوانند توافق اخیر و مذاکرات پیش رو را با شکست مواجه کنند. در حال حاضر، ترامپ با حداقل ۶۰ روز صلح موافقت کرده است. همچنین به نظر میرسد مشتاقتر است تا با حکومت ایران که نتوانست آن را سرنگون کند، به یک توافق بزرگ دست یابد.
منبع: دگاردین
