احتمال دیدار سه‌جانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه در حاشیه نشست اپک، نگرانی‌ها درباره شکل‌گیری نظمی تازه بر پایه توافق قدرت‌های بزرگ و نادیده گرفتن منافع کشورهای کوچک‌تر را افزایش داده است؛ سناریویی که یادآور کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ است.
«ولودیمیر زلنسکی»، رئیس‌جمهوری اوکراین، از جمله رهبرانی است که نسبت به تکرار تجربه کنفرانس یالتا در صورت دیدار دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین ابراز نگرانی کرده‌اند. انتظار می‌رود این سه رهبر پنج‌شنبه و در حاشیه نشست اپک در چین با یکدیگر دیدار کنند.
نگرانی اصلی این است که توافق احتمالی میان سه قدرت بزرگ، بدون حضور کشورهای متأثر از تصمیم‌های آن‌ها شکل بگیرد. اوکراین، کشورهای اروپای شرقی و حوزه بالتیک، تایوان و حتی ایران از جمله طرف‌هایی هستند که ممکن است در بده‌بستان‌های ژئوپلیتیکی واشینگتن، مسکو و پکن نادیده گرفته شوند.
در دیپلماسی، این نگرانی با یک اصل شناخته‌شده بیان می‌شود: اگر پشت میز مذاکره نباشید، ممکن است موضوع معامله دیگران قرار بگیرید. به همین دلیل، احتمال شکل‌گیری توافقی مشابه یالتا، برای کشورهایی که در این دیدار نماینده‌ای ندارند، نگران‌کننده است.
پوتین به دنبال بازتعریف نظم جهانی است
ایده برگزاری نشستی مشابه کنفرانس یالتا از مدت‌ها پیش در دستور کار پوتین قرار داشته است. کنفرانس تاریخی یالتا در فوریه ۱۹۴۵ و به ابتکار ژوزف استالین برگزار شد. در آن، استالین، فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل درباره آینده جهان پس از جنگ جهانی دوم مذاکره کردند.
ترامپ در سناریوی جدید نقش مهمانی مشتاق را دارد. همچنین شی جین‌پینگ، با وجود میزبانی نشست، ظاهراً تمایلی ندارد جایگاه یک ابرقدرت سنتی را به‌طور کامل بپذیرد.
هنوز مشخص نیست دیدار رهبران آمریکا، چین و روسیه تا چه اندازه جدی و نتیجه‌بخش خواهد بود. حتی معلوم نیست چین اجازه دهد گفت‌وگوها فراتر از تبادل رسمی مواضع پیش برود. پکن پیش‌تر تلاش کرده است موضوع خلع سلاح هسته‌ای را از دستور کار این نشست خارج کند.
با این حال، پوتین امیدوار است دیدار احتمالی به آغاز مجموعه‌ای از نشست‌های سه‌جانبه تبدیل شود که در آن قدرت‌های بزرگ، اصول نظم جهانی جدید را بر پایه ملاحظات امنیتی و با نقش کمرنگ‌تر ارزش‌های لیبرال تدوین کنند.
«ولادیمیر مدینسکی»، مذاکره‌کننده ارشد روسیه، در گفت‌وگو با تلویزیون این کشور، هدف مسکو را ایجاد یک نظام جامع امنیتی در اروپا توصیف کرد که به گفته او، می‌تواند به «یالتا یا پوتسدامی مدرن» تبدیل شود و برای دهه‌ها یا حتی قرن‌ها صلح را در اروپا تضمین کند.
«ماریا زاخارووا»، سخنگوی وزارت خارجه روسیه نیز گفته است این نشست می‌تواند آغاز بازگشت از وضعیت آشفته کنونی به ثبات باشد.
چرا کنفرانس یالتا همچنان یادآور یک توافق جنجالی است؟
کنفرانس یالتا در خارج از روسیه، اغلب به‌عنوان نمونه‌ای از معامله قدرت‌های بزرگ بر سر سرنوشت کشورهای دیگر شناخته می‌شود. توافقی که پیامدهای آن به تقسیم اروپا و قرار گرفتن میلیون‌ها نفر زیر سلطه حکومت‌های کمونیستی انجامید.
در آن نشست، روزولت که تنها چند ماه تا مرگش فاصله داشت، به دنبال جلب حمایت شوروی برای تشکیل سازمان ملل متحد و مشارکت این کشور در جنگ علیه ژاپن بود. در مقابل، او حضور شوروی در لهستان را پذیرفت. همچنین استالین را به امضای بیانیه‌ای متعهد کرد که بر حق حاکمیت و خودمختاری کشورهای آزادشده از سلطه نازی‌ها تأکید داشت.
با این حال، بسیاری از ناظران اعتقاد داشتند استالین قصدی برای پایبندی به این تعهدات ندارد. زمانی که چرچیل استقلال لهستان را مساله‌ای حیثیتی برای بریتانیا دانست، استالین در پاسخ گفت این موضوع برای او مساله مرگ و زندگی است. در آن مقطع، ارتش شوروی پس از پیروزی در نبردهای «استالینگراد» و «کورسک»، به یکی از قدرت‌های تعیین‌کننده جنگ تبدیل شده بود. همچنین بریتانیا توان مقابله با خواسته‌های مسکو را نداشت.
پیامدهای این توافق بعدها به یکی از نقاط تاریک سیاست خارجی آمریکا تبدیل شد. «جورج بوش»، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، در سال ۲۰۰۵ و در آستانه شصتمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم در اروپا، در لتونی گفت توافق یالتا میلیون‌ها نفر را به اسارت کمونیسم سپرد. همچنین آزادی کشورهای کوچک در مذاکرات قدرت‌های بزرگ قربانی شد.
رویکرد ترامپ؛ پذیرش حوزه‌های نفوذ قدرت‌های بزرگ
به نوشته گاردین، سنت جمهوری‌خواهانه‌ای که بوش نمایندگی می‌کرد، در دوره ترامپ جای خود را به رویکردی متفاوت داده است. ترامپ در سند راهبرد امنیت ملی سال ۲۰۲۵ خود، از ژئوپلیتیک مبتنی بر حوزه‌های نفوذ قدرت‌های بزرگ که در کنفرانس یالتا نمود پیدا کرد، حمایت کرده است. همچنین نیمکره غربی را حوزه نفوذ آمریکا دانسته است؛ رویکردی که در عین حال، نسبت به حوزه‌های نفوذ روسیه و چین نیز ملاحظه نشان می‌دهد.
با این حال، ترامپ به‌جای پایبندی کامل به راهبرد تدوین‌شده، درگیر سیاست‌های مداخله‌جویانه‌ای شد که به‌ویژه در قبال ایران برای واشینگتن هزینه‌ساز بوده است. اکنون آمریکا و روسیه هر دو در شرایطی به نشست احتمالی نزدیک می‌شوند که برای خروج از جنگ‌هایی که خود درگیر آن شده‌اند، به کمک چین نیاز دارند.
در چنین شرایطی، شی جین‌پینگ در موقعیت میزبان دو قدرتی قرار گرفته که هر یک به نوعی به حمایت پکن نیاز دارند. با این حال، چین در استفاده از نفوذ خود محتاط است. زیرا نمی‌خواهد کمک به آمریکا با روایت رسمی این کشور از خود به‌عنوان نیرویی حامی ثبات و همزیستی مسالمت‌آمیز در تضاد قرار گیرد.
«مینگهائو ژائو»، استاد دانشگاه «فودان»، در کنفرانسی در ابوظبی، جنگ روسیه و اوکراین را اشتباه راهبردی پوتین و جنگ ایران را اشتباه راهبردی ترامپ توصیف کرد. او گفت چین در حال مدیریت پیامدهای این درگیری‌هاست.
چین میان منافع اقتصادی و ملاحظات امنیتی
در مقابل، «وانگ هویائو»، رئیس مرکز چین و جهانی‌شدن و از حامیان اولیه برگزاری نشست سه‌جانبه، معتقد است حضور چین برای مدیریت بحران‌های بین‌المللی ضروری است. او با اشاره به مفهوم «دام کیندلبرگر» که به آشفتگی ناشی از نبود رهبری کافی در نظام جهانی اشاره دارد، گفت چین تلاش می‌کند با حمایت از چندجانبه‌گرایی به ثبات بین‌المللی کمک کند.
به اعتقاد او، پکن حتی ممکن است برای حل بحران ایران تضمین‌هایی ارائه دهد. اقدامی که با خواسته‌های مقام‌های ایرانی نیز همخوانی دارد. با این حال، نقش‌آفرینی چین در این زمینه بیش از هر چیز از منظر حفظ ثبات اقتصاد جهانی قابل درک است.
تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی و باز ماندن آبراه‌های بین‌المللی برای چین اهمیت حیاتی دارد. کشوری که به واردات نفت وابستگی زیادی دارد. از این رو، پکن ممکن است به ترامپ برای خروج از بحران خاورمیانه کمک کند.
اما موضع چین درباره اوکراین متفاوت است. پکن این جنگ را مساله‌ای مرتبط با امنیت اروپا می‌داند. درنتیجه تمایلی ندارد پوتین را کنار بگذارد یا از توافقی حمایت کند که بدون موافقت کشورهای اروپایی حاصل شده باشد.
چین همچنین در تلاش است روابط خود را با اروپا ترمیم کند. روابطی که در پی مازاد ظرفیت تولید صنعتی این کشور و سرازیر شدن کالاهای چینی به بازار اروپا در سال ۲۰۲۵ آسیب دیده است. همراهی پکن با طرح روسیه برای بازتعریف ساختار امنیتی اروپا می‌تواند واکنش منفی آلمان و کمیسیون اروپا را به دنبال داشته باشد.
آیا جهان به سمت یالتاهای بیشتر می‌رود؟
احتمال توافق قدرت‌های بزرگ بر سر مسائل جهانی، از نگاه برخی نظریه‌پردازان روابط بین‌الملل تهدیدی برای نظم مبتنی بر دموکراسی و همکاری میان کشورهای هم‌پیمان است.
«جان آیکنبری»، نظریه‌پرداز بین‌الملل لیبرال، معتقد است هنوز امکان شکل‌گیری ائتلافی از کشورهای دموکراتیک وجود دارد. همچنین تقسیم جهان میان رهبران اقتدارگرا با اصول این نظم در تضاد است.
اما «چارلز کوپچان»، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا، معتقد است نشست‌هایی از جنس کنفرانس یالتا احتمالاً به بخشی از واقعیت آینده سیاست جهانی تبدیل خواهند شد. او می‌گوید آمریکا و متحدان دموکراتیکش دیگر ائتلاف مسلط جهان نیستند و کشورهایی مانند چین، هند و اندونزی، به‌ویژه در جنوب جهانی، نقش فزاینده‌ای در معادلات بین‌المللی دارند.
به گفته کوپچان، بسیاری از این کشورها روابط اقتصادی نزدیک‌تری با چین دارند و آمریکا ناچار است همکاری با حکومت‌های اقتدارگرا را بپذیرد و با آن‌ها تعامل کند.
او احتمال قربانی شدن اوکراین یا تایوان در معاملات سیاسی ترامپ را رد نمی‌کند. اما آن را قطعی نمی‌داند و معتقد است آغاز گفت‌وگو میان قدرت‌های بزرگ، در شرایط کنونی ضروری است.
در نهایت، پرسش اصلی این است که آیا دیدار احتمالی رهبران آمریکا، چین و روسیه به تلاشی برای مدیریت بحران‌های جهانی تبدیل می‌شود یا مقدمه توافقی تازه میان قدرت‌های بزرگ خواهد بود؛ توافقی که ممکن است بار دیگر سرنوشت کشورهای غایب از میز مذاکره را رقم بزند.
منبع: دگاردین
