به گفتهی برخی، تنگهی هرمز نام خود را از یکی از ایزدان زرتشتی گرفته که مقدر شده بود پس از ۹ هزار سال ایستادگی در برابر دشمن، پیروز شود. رهبران ایران احساس میکنند پیروزی خودشان نیز نزدیک است و برای رسیدن به آن نیازی به چنین صبر افسانهواری ندارند. آنها روی این حساب کردهاند که فشار نظامی در نهایت ایالات متحده را مجبور به پذیرش کنترل آنها بر این آبراه حیاتی انرژی جهان، یعنی تنگه هرمز، خواهد کرد و زمان به نفع آنهاست.
محاسبه تهران برای کنترل شاهراه انرژی؛ از تنگه هرمز تا یمن
حکومت ایران از کاهش ذخایر تسلیحات کلیدی آمریکا، مانند سامانههای پیشرفتهی رهگیری موشکی، آگاه است. آنها میدانند که این جنگ بهشدت نزد مردم آمریکا نامحبوب است. آنها میدانند تا زمانی که تنگه عمدتاً بسته بماند، قیمت بنزین و سایر کالاها پیش از انتخابات کنگرهی آمریکا در ماه نوامبر بالا خواهد ماند. حکومت ایران که تلاش برای بازگشایی آن با زور، هزینهبر خواهد بود و ممکن است نیازمند نیروهای زمینی آمریکایی باشد. آنها میدانند که متحدان حوثی آنها در یمن میتوانند جنگ را گسترش داده و مسیر تجاری مهم دیگری را مختل کنند.
طبق این منطق، «دونالد ترامپ»، رئیسجمهور آمریکا، چارهای جز تسلیم شدن ندارد. اما استراتژی ایران با خطراتی جدی همراه است.
صدمات سنگین و احتمال ناآرامی؛ روی دیگر سکه برای ایران
ترامپ به حملاتی استناد میکند که آسیبهای سنگینی به رهبری ارشد، نیروی دریایی و نیروی هوایی ایران وارد کرده است. او گاهی تهدید به تشدید درگیریها میکند و گاهی میگوید مذاکرات بهخوبی پیش میرود. از سوی دیگر، اقتصاد ایران نیز، از جمله به دلیل محاصرهی آمریکا، آسیب شدیدی دیده است؛ مردم ایران همین چند ماه پیش دست به اعتراضات فراگیر زدند و احتمال تکرار آن همچنان وجود دارد.
علاوه بر این، برای رهبران ایران کافی است نگاهی به زمینگیر شدن «ماجراجویی کوتاهمدت» ترامپ در خاورمیانه بیندازند تا به یاد آورند که جنگها بهندرت طبق پیشبینیها پیش میروند.
شروط ایران و نقش عمان در بازگشایی تنگه هرمز
ایران میگوید در آستانهی دستیابی به توافقی با عمان برای مدیریت این تنگه است که میان دو کشور قرار دارد. اما تهران روز شنبه، در بیان شروط خود برای بازگشایی این آبراه، اعلام کرد تنگه هرمز تا زمانی که آمریکا «رفتار خود را اصلاح نکند»، باز نخواهد شد.
ایران میگوید آمریکا باید جنگ را برای همیشه پایان دهد، محاصرهی دریایی بنادر ایران را لغو کند و نیروهای نظامی خود را از منطقه خارج کند. تهران همچنین در ادامهی بیان شروط خود برای بازگشایی مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز، خواستار «جبران کامل» خسارتهای جنگی، لغو تحریمها و آزادسازی «بدون قید و شرط» داراییهای مسدودشدهی ایران است.
توافق با عمان، کنترل تهران را بر این آبراه که پیش از جنگ یک مسیر بینالمللی و آزاد برای کشتیرانی بود، یعنی تنگه هرمز، رسمیت خواهد بخشید؛ آبراهی که پیش از جنگ، یکپنجم نفت و گاز معاملهشده در جهان از آن عبور میکرد.
حاکمیت بر شاهراه انرژی؛ اهرم جدید ایران در برابر غرب
«عبدالرضا داوری»، تحلیلگری که پیشتر مشاور «محمود احمدینژاد»، رئیسجمهوری سابق ایران، بود، گفت کنترل عملی ایران بر این آبراه، (یعنی تنگه هرمز) به تهران اهرم فشاری در برابر آمریکا و کشورهای منطقه داده است؛ کشورهایی که میتوانند در تضمین امنیت ایران نقش داشته باشند. او در گفتوگویی تلفنی از تهران گفت: «ایران بیش از آنکه به دنبال درآمد حاصل از تنگه باشد، میخواهد مدیریت و حاکمیت خود بر تنگه را تثبیت کند.»
به رسمیت شناخته شدن کنترل ایران، حتی بر بخشی از تنگه، پیروزی آشکاری برای تهران و شکست برای واشینگتن خواهد بود؛ بهویژه آنکه آمریکا هنوز به برخی از اهداف متعدد و متغیر خود در این جنگ دست نیافته است.
چنین توافقی همچنین ضربهای به هنجارهای بینالمللی دربارهی آزادی کشتیرانی وارد میکند و روندی نگرانکننده به وجود خواهد آورد؛ اینکه کشورها بتوانند هر زمان که بخواهند مسیرهای حیاتی تجارت جهانی را مسدود کنند. چین که نفت ایران را خریداری میکند و بر تهران نفوذ دارد، حتی در ماه مه نیز اعلام کرده بود که باید «عبور و مرور عادی و امن» از تنگهی هرمز دوباره برقرار شود.
وقتی هرمز، پروندهی هستهای را به حاشیه میبرد
اگر از تعبیر خود ترامپ دربارهی نظریهی ژئوپلیتیک استفاده کنیم، ایران معتقد است برگهای برنده را در دست دارد. «مهدی محمدی»، مشاور مذاکرهکنندهی ارشد ایران، در شبکههای اجتماعی نوشت: «آنها جنگ را آغاز کردند، اما پایان آن هرگز در اختیار آنها نبود. ما همیشه خودمان تصمیم میگیریم که جنگ چه زمانی تمام شود. ایران به دنبال شکست دشمن است، نه توافق.»
او گفت حملهی غافلگیرانهی ایران به اردن در ماه ژوئیه، افت قیمت نفت را «جبران» کرد. این حمله به فروپاشی توافق موقت بهدستآمده در ماه ژوئن کمک کرد؛ توافقی که امتیازات قابلتوجهی به ایران پیشنهاد داده بود؛ از جمله معافیت آمریکا برای فروش نفت ایران در بازارهای بینالمللی و وعدهی کاهش گستردهتر تحریمها.
ایران بارها، در تشریح شروط خود برای بازگشایی مسیر عبور از تنگه هرمز، اعلام کرده است که این آبراه دیگر به وضعیت سابق خود بهعنوان یک آبراه آزاد بازنخواهد گشت و تهران به حمله به کشتیهایی که بدون اجازهی ایران قصد عبور داشته باشند، ادامه خواهد داد. فرماندهی مشترک نیروهای مسلح ایران این موضع را «خط قرمز غیرقابلعبور» خوانده است.
«مصطفی نجفی»، تحلیلگر مسائل امنیتی در تهران، گفت: «برای ایران، تنگهی هرمز به اهرمی استراتژیک برای بازدارندگی، حفظ توازن قدرت منطقهای و بازتعریف قواعد امنیتی در خلیج فارس تبدیل شده است.» این مسئله مانعی بزرگ بر سر راه پایان دادن به جنگ ایجاد میکند؛ چه رسد به حل اختلاف قدیمی و پیچیدهتر بر سر برنامهی هستهای ایران.
«رحمان قهرمانپور»، تحلیلگر ساکن ایران، گفت: «مسئلهی هستهای به دلیل درگیری در تنگهی هرمز به حاشیه رفته و در واقع، این موضوع به نفع ایران است.» او افزود که کنترل تنگه، در صورت از سرگیری گفتوگوهای هستهای، اهرم فشاری در اختیار ایران قرار خواهد داد. به این ترتیب، شروط تهران برای بازگشایی مسیر عبور از تنگه هرمز نیز میتواند بر روند این گفتوگوها اثر بگذارد.
هشدارها از درون تهران؛ قمار پرریسک ایران بر سر زمان
پیامدهای اقتصادی جنگ در سراسر جهان گسترش یافته، اما آثار آن در ایران بهمراتب شدیدتر است. حملات آمریکا و اسرائیل، زیرساخت صنعتی ایران را بهشدت هدف قرار دادهاند. محاصرهی آمریکا بخش بزرگی از صادرات نفت ایران را متوقف کرده است. ایرانیان با تورم سهرقمی مواد غذایی دستوپنجه نرم میکنند. ترامپ نیز بارها تهدید کرده است زیرساختهای غیرنظامی، از جمله تأسیسات آب و برق، را هدف حملات گسترده قرار خواهد داد.
در ماه دسامبر، بحران ارزی به یکی از بزرگترین اعتراضات ضدحکومتی در تاریخ ۴۷سالهی جمهوری اسلامی منجر شد. بسیاری در ایران، از جمله افراد نزدیک به «مسعود پزشکیان»، رئیسجمهور میانهرو، بیم آن دارند که اوضاع بیش از حد از کنترل خارج شود.
«محمدجواد ظریف»، وزیر خارجهی پیشین ایران که در مذاکرات منتهی به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نقش داشت، در مقالهای که اخیراً منتشر کرده، نوشت دستاوردهای ایران در جنگ «فرصتی استثنایی برای دیپلماسی» ایجاد کرده است. اما هشدار داد اگر تهران بهسرعت به توافق نرسد، «احیای اقتصادی دشوار خواهد بود و نمیتوان احتمال ناآرامیهای داخلی یا از سرگیری درگیری نظامی، بهویژه پس از انتخابات آمریکا، را منتفی دانست.» این جنگ تا همینجا نیز با غافلگیریهایی همراه بوده است.
کنترل ایران تا کجا ادامه دارد؛ تنگه هرمز و مرز تابآوری
پس از موج نخست حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه که به کشته شدن رهبر ایران و دیگر مقامات ارشد انجامید، ترامپ ادعا کرد کار ظرف چند هفته تمام میشود. در عوض، این مناقشه رهبران ایران را جسورتر کرده و حامیان آنها را بسیج کرده است. قهرمانپور گفت تهران از تنگهی هرمز استفاده میکند «تا نشان دهد شکست نخورده است». به گفتهی او، این اقدام «میتواند مشروعیت حکومت را در داخل افزایش دهد.»
اما این استراتژیِ کنترل آبراه و اعمال فشار از مسیر تنگه هرمز میتواند نتیجهی معکوس نیز داشته باشد. تابآوری ایران حد و مرزی دارد و نگرانیهایی وجود دارد که فروپاشی اقتصادی به ناآرامیهای داخلی منجر شود. قهرمانپور گفت: «ایران نمیتواند برای همیشه این راهبرد را ادامه دهد و در مقطعی، در عمل، باید با آمریکا به توافق برسد.»
اما داوری معتقد است ایران فعلاً توان تحمل فشارها را دارد. او گفت: «با وجود دشواریهای وضعیت اقتصادی، بعید است ایران از مواضع خود عقبنشینی کند.»
منبع: ایپینیوز
