«فیلم درختها تماشا میکنند» (Trees Are Watching) ساختهی «بهمن قبادی»، در آستانهی نخستین نمایش جهانی در جشنوارهی فیلم تورنتو، بیش از هر چیز به دلیل حضور «مارتین اسکورسیزی» به عنوان تهیهکنندهی اجرایی مورد توجه قرار گرفته است. فیلمی ترسناک با بازی «اوا گرین» که افسانهای کُردی دربارهی پیوند انسان و درخت را با خاطرات تبعید، آسیبهای گذشته و نابودی طبیعت درهم میآمیزد. با این حال، استفادهی گسترده از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی در فیلم، همزمان با استقبال از همکاری قبادی و اسکورسیزی، به یکی از مهمترین نقاط بحثبرانگیز این اثر تبدیل شده است.
دیدار دوبارهی قبادی و اسکورسیزی
حضور مارتین اسکورسیزی در «فیلم درختها تماشا میکنند» صرفا یک همکاری تازه میان دو فیلمساز نیست. رابطهی این دو به بیش از یک دهه قبل بازمیگردد. زمانی که اسکورسیزی فیلم «فصل کرگدن» ساختهی قبادی را در نخستین نمایش جهانی آن در جشنوارهی تورنتو در سال ۲۰۱۲ معرفی کرد.
این ارتباط بعدها در نیویورک نیز ادامه یافت و قبادی در پشت صحنهی فیلمهای «گرگ والاستریت» و «مرد ایرلندی» حضور داشت. او حتی در «مرد ایرلندی» در نقشی کوتاه ظاهر شد و نقش آشپز زندان را ایفا کرد که برای «جیمی هوفا» غذا سرو میکند.
اکنون اسکورسیزی در «فیلم درختها تماشا میکنند» در مقام تهیهکنندهی اجرایی حضور دارد. جایگاهی که توجه رسانههای سینمایی بینالمللی را به فیلمی جلب کرده که در غیر این صورت، بیشتر به دلیل بازگشت قبادی به سینما و حضور اوا گرین مورد توجه قرار میگرفت.
روایتی شخصی از گذشته و تبعید
«فیلم درختها تماشا میکنند» داستان «داریا»، رماننویسی با بازی «اوا گرین»، را دنبال میکند که همراه دختر ناشنوایش به زادگاه خود، «ماردین»، بازمیگردد. بازگشت او به گذشته با خاطرات دو خواهر دوقلو، «اسپین و نهال»، یک افسانهی کُردی و تصویری از طبیعتی که در حال نابودی است، پیوند میخورد.
هستهی داستان بر یک باور کُردی استوار است: انسانها پس از مرگ میتوانند در قالب درخت دوباره متولد شوند و زندگی دیگری را به شکل اشیای چوبی، از جمله مبلمان، ادامه دهند. در فیلم، یک صندلی چوبی مرموز به یکی از عناصر اصلی وحشت تبدیل میشود و گذشتهی داریا را به زمان حال پیوند میدهد.
قبادی این فیلم را اثری شخصی توصیف کرده است؛ فیلمی که بخشی از آن از کابوسهایی شکل گرفته که به گفتهی گزارشها، پس از ۱۸ سال تبعید همچنان او را دنبال کردهاند. در این نگاه، وحشت فیلم فقط به یک صندلی تسخیرشده یا حضور ارواح محدود نمیشود. بلکه با خاطره، تبعید، فقدان و رابطهی انسان با طبیعت ارتباط پیدا میکند.
اوا گرین و بازیگران کودک؛ نقطهی قوت فیلم
اوا گرین در نقش داریا، بار اصلی عاطفی فیلم را بر دوش دارد. یکی از نقدهای منتشرشده دربارهی فیلم، بازی گرین را از نقاط قوت آن دانسته است. همچنین معتقد است او تلاش کرده به شخصیتی که در فیلمنامه از نظر پرداخت روانشناختی چندان عمیق نیست، ابعاد عاطفی بیشتری بدهد.
بازیگران کودک نیز توجه منتقدان را جلب کردهاند. به ویژه «نوا کوش»، بازیگر نقش دختر ناشنوای داریا، و بازیگران نقش اسپین و نهال در صحنههای مربوط به گذشته، از جمله عواملی هستند که به فضای وهمآلود فیلم جان میدهند.
قبادی در این بخش، مانند برخی آثار پیشین خود، بر ظرفیت بازیگران و میزانسن تکیه کرده است. در بخشهایی از فیلم درختها تماشا میکنند، قاببندیهای غیرمعمول و پنهان کردن چهره یا دهان شخصیتها هنگام گفتگو، فضایی مبهم و ناآشنا ایجاد میکند. روشی که به گفتهی یکی از نقدها، حتی واقعیت خود گفتگوها را نیز برای تماشاگر زیر سوال میبرد.
استفاده از هوش مصنوعی؛ نقطهی بحثبرانگیز فیلم درختها تماشا میکنند
یکی از مهمترین انتقادها به «فیلم درختها تماشا میکنند» به استفادهی گسترده از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی بازمیگردد. به نوشتهی ورایتی، این فناوری در ابتدا در بخشهایی محدود به کار گرفته شده، اما به تدریج حضور آن گستردهتر شده و حتی نماهای معرفی و تصاویر رابط میان صحنهها را نیز دربر گرفته است.
منتقد ورایتی علاوه بر ایرادهای زیباییشناختی، استفاده از این فناوری را از منظر اخلاقی نیز محل بحث میداند و به نگرانیهایی دربارهی حقوق نیروی کار، استفاده از آثار و تصاویر دارای حق نشر برای آموزش مدلهای هوش مصنوعی و هزینههای زیستمحیطی این فناوری اشاره میکند.
از نگاه این نقد، استفاده از تصاویر هوش مصنوعی برای نمایش قطع درختان و تخریب محیط زیست نیز تناقضی قابلتامل ایجاد کرده است. زیرا خودِ فناوریهای هوش مصنوعی، به ویژه در فرایند آموزش و پردازش مدلهای بزرگ، به منابع قابلتوجهی از جمله آب و انرژی نیاز دارند.
ورایتی همچنین معتقد است استفاده از این تصاویر هرچه فیلم پیش میرود، بیشتر به انسجام بصری آن لطمه میزند. به نوشتهی این نشریه، تصاویری که قرار است در خدمت فضای داستان باشند، در بخشهایی چنان مصنوعی و جدا از بافت فیلم به نظر میرسند که از کیفیت انسانی صحنهها میکاهند. منتقد در نهایت این احساس را مطرح میکند که برخی تصاویر نه حاصل تصمیمهای خلاقانه و طراحی سینمایی، بلکه بیشتر نتیجهی وارد کردن مجموعهای از «پرامپتها» به یک سامانهی هوش مصنوعی هستند.
فیلمی میان افسانهی کُردی و وحشت مدرن
«فیلم درختها تماشا میکنند» تلاش میکند دو جهان متفاوت را به یکدیگر پیوند دهد؛ از یک سو افسانه و باورهای عامیانهی کُردی دربارهی ارواح و درختان و از سوی دیگر فناوریهای جدید تولید تصویر.
این تضاد، در صورت پرداخت موفق، میتوانست به یکی از ویژگیهای متمایز فیلم تبدیل شود؛ اما واکنشهای اولیه نشان میدهد که استفاده از هوش مصنوعی برای برخی منتقدان نه یک ابزار روایی، بلکه عاملی برای تضعیف فضای فیلم بوده است.
در عین حال، فیلم در بخشهایی توانسته میان وحشت، خاطره و مسائل زیستمحیطی ارتباط برقرار کند. درختان در این داستان فقط بخشی از فضای فیلم نیستند؛ آنها نمادی از گذشته، زندگی پس از مرگ و رابطهی انسان با محیط طبیعی هستند. بازگشت داریا به ماردین نیز بازگشت صرف به یک مکان جغرافیایی نیست، بلکه مواجههی دوبارهای با گذشتهای است که از آن فاصله گرفته است.
بازگشت قبادی به جشنوارهای که مسیر حرفهای او را همراهی کرده است
نخستین نمایش جهانی «فیلم درختها تماشا میکنند» در جشنوارهی تورنتو از جنبهی دیگری نیز اهمیت دارد. قبادی از فیلمسازان باسابقهی جشنوارههای بینالمللی است. همچنین آثارش در رویدادهایی مانند کن، برلین، سنسباستین و تورنتو نمایش داده شدهاند.
تورنتو نیز برای او اهمیت ویژهای دارد. زیرا «فصل کرگدن» در سال ۲۰۱۲ در همین جشنواره با حمایت و معرفی اسکورسیزی به نمایش درآمد. اکنون، بیش از یک دهه بعد، فیلم تازهی قبادی بار دیگر به تورنتو بازگشته است. این بار در شرایطی که اسکورسیزی نه فقط حامی، بلکه یکی از تهیهکنندگان اجرایی آن است.
با این حال، جایگاه «فیلم درختها تماشا میکنند» در نهایت به واکنش مخاطبان و منتقدان پس از نمایش جهانی آن بستگی خواهد داشت. فیلم همزمان واجد عناصری است که میتوانند توجه بینالمللی را جلب کنند. از حضور اوا گرین و همکاری اسکورسیزی گرفته تا جهان افسانهای کُردی و مضمون شخصی تبعید.
به این ترتیب، «درختها تماشا میکنند» پیش از آنکه صرفا یک فیلم ترسناک باشد، به نقطهی تلاقی چند موضوع تبدیل شده است: بازگشت یک فیلمساز ایرانی پس از سالها، خاطره و تبعید، افسانههای کُردی، بحران محیط زیست و مناقشهی روزافزون بر سر جایگاه هوش مصنوعی در سینما.
منابع: ددلاین، اسکرینرانت، واریتی
