در پی تشدید فشارهای اقتصادی در جریان تقابل جدید واشینگتن با ایران و اجرای دور تازهای از تحریمهای دولت «دونالد ترامپ»، تهران هشدار داده است که در واکنش، هزینههای سنگینی را به آمریکا و متحدانش تحمیل خواهد کرد؛ از هدف قرار دادن مسیرهای جایگزین صادرات نفت و گسترش حملات به کشورهای منطقه و اروپا گرفته تا بازنگری احتمالی در دکترین هستهای، اقداماتی که میتواند دامنه جنگ را فراتر از خاورمیانه گسترش دهد.
تهران از پاسخ متقابل به واشینگتن میگوید
«اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه در یک نشست خبری اعلام کرد واشینگتن شبکه پیچیدهای را هدف قرار خواهد داد که ایران طی سالها برای کمک به نهادهای خود در دور زدن تحریمهای گسترده آمریکا ایجاد کرده است.
این اقدام پس از شش ماه جنگی صورت میگیرد که آمریکا و اسرائیل آغاز کردهاند و اکنون، در نبود راهحل دیپلماتیک، به بنبست رسیده است.
تحریمهای ثانویه گستردهای که بسنت اعلام کرد، شرکای تجاری ایران را در بخشهایی هدف قرار میدهد که جمهوری اسلامی برای سرپا نگه داشتن اقتصاد خود به آنها متکی است؛ از جمله داراییهای دیجیتال، فناوری و کشتیرانی. با این حال، بیانیه مورد انتظار درباره اقدامات «روز دی اقتصادی» (D-day) ترامپ، بسیاری را ناامید کرد؛ زیرا واشینگتن تصمیم گرفت فعلاً از اعمال تحریمهای عمده و جدید خودداری کند و بیشتر بر گسترش و تشدید اجرای تحریمهای موجود متمرکز شود.
آمریکا در عین حال هشدار داد کشورهایی که روابط خود را با ایران قطع نکنند، ممکن است در آینده با مجازاتهای شدیدتری روبهرو شوند.
در این تقابل فزاینده، ایران به جای تسلیم شدن در برابر این تهدیدهای دولت ترامپ، بر توانایی خود برای وارد کردن هزینه متقابل تاکید کرده است؛ بهطوریکه مقامهای جمهوری اسلامی از احتمال گسترش حملات به تولیدکنندگان نفت در منطقه و کشورهای اروپایی سخن گفتهاند و حتی احتمال استفاده تسلیحاتی از برنامه هستهای را مطرح کردهاند.
«اسماعیل بقایی»، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه به خبرنگاران گفت: «ما مدتهاست شطرنج بازی میکنیم… یاد گرفتهایم پوکر هم بازی کنیم. حالا مدتی است ترکیبی از این دو را بازی میکنیم.»
ایران چگونه ممکن است به تشدید فشار اقتصادی آمریکا پاسخ دهد؟
تنگه هرمز؛ میدان جنگ ایران در تقابل با ترامپ
با استفاده از مهمترین اهرم فشار ، ایران طی ماه های گذشته مانع عبور کشتیها از تنگه هرمز شده و صادرات نفت و گاز کشورهای منطقه از این مسیر را مختل کرده است؛ مسیری که پیش از جنگ، حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت و گاز از آن عبور میکرد. حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن نیز اخیراً جبهه جدیدی را در دریای سرخ گشوده و صادرات نفت و زیرساختهای نفتی عربستان سعودی را هدف قرار دادهاند.
اکنون مقامهای ارشد نظامی جمهوری اسلامی تهدید کردهاند اهداف انرژی در مناطقی فراتر از تنگه هرمز را هدف قرار دهند؛ اقدامی که میتواند برخی مسیرهای جدید انتقال نفت را که برای دور زدن این آبراه ایجاد شدهاند نیز در معرض خطر قرار دهد.
«محسن رضایی»، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر جنگ اقتصادی ادامه پیدا کند، حتی یک قطره نفت نیز صادر نخواهد شد؛ نه از طریق تنگه هرمز و نه از هیچ نقطهای در خلیج فارس.» او بعدتر در یک مصاحبه تلویزیونی گفت: «ما مثل یک زلزله تلافی خواهیم کرد.»
تهدید نفتکشها؛ یکی از اهرم های فشار نفتی ایران
هرگونه حمله یا اختلال در کشتیرانی میتواند قیمت جهانی نفت را افزایش دهد و احتمالاً به افزایش قیمت بنزین در پمپبنزینهای آمریکا منجر شود.
با کمک نیروی دریایی آمریکا، شرکتهای نفتی عربستان سعودی، کویت، قطر و امارات متحده عربی، خاموش کردن فرستندههای شناسایی نفتکشهای خود را آغاز کردهاند تا از شناسایی شدن توسط مقامهای ایرانی جلوگیری کنند. این کشورها با این اقدامات توانستهاند صادرات نفت خود را تا حدی ادامه دهند، هرچند میزان عبور نفتکشها همچنان بسیار پایینتر از سطح پیش از جنگ است.
عربستان سعودی حدود ۵ میلیون بشکه نفت در روز را از طریق خط لوله شرق به غرب منتقل کرده است؛ مسیری که به این کشور امکان میدهد نفت خود را به جای عبور از تنگه هرمز، از طریق دریای سرخ صادر کند. دیگر تولیدکنندگان نفت خاورمیانه نیز حدود ۲ میلیون بشکه در روز از صادرات خود را از مسیرهای جایگزین در اطراف تنگه هرمز منتقل کردهاند.
ایران نشان داده است که به عنوان یکی از جدیترین اهرم فشار، این نفتکشها را به دقت زیر نظر دارد؛ بهگونهای که جمهوری اسلامی فهرستی از ۴۵ کشتی را منتشر کرده که به گفته تهران، قوانین مورد نظر این کشور برای کشتیرانی در تنگه هرمز را رعایت نمیکنند و هشدار داده است کشتیهایی که این مقررات را نقض کنند، ممکن است در عبور های آینده با محدودیتهایی از جمله جریمه، توقیف یا مصادره روبهرو شوند.
اروپا و اعضای ناتو در تیررس حملات احتمالی ایران
در راستای گسترش دامنه این تقابل، وزارت امور خارجه ایران روز دوشنبه به خروج هواپیماهای سوخترسان دولت ترامپ از خاک بلغارستان اشاره کرد و ضمن تاکید بر اینکه تهران میتواند با موشکهای خود اهدافی در مناطق دورتر را هدف قرار دهد، هشدار داد که ممکن است این کشور عضو اتحادیه اروپا و ناتو را نیز هدف حملات خود قرار دهد.
بقایی به خبرنگاران گفت: «ایران حق مشروع خود میداند که منبع هرگونه اقدام تجاوزکارانه را هدف قرار دهد.»
او افزود تهران بهصراحت اعلام کرده است هر اقدامی که از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت کند، طبق حقوق بینالملل، مشارکت در اقدام تجاوزکارانه محسوب میشود.
ایران در جریان جنگ به منظور تثبیت اهرم های فشار خود به ۱۱ کشور حمله کرده که بیشتر آنها در منطقه خلیج فارس قرار دارند؛ همچنین گفته میشود پایگاهی را که نیروهای بریتانیایی در قبرس از آن استفاده میکنند، هدف قرار داده و ظاهراً توانایی خود برای رسیدن به جزایری در اعماق اقیانوس هند را نیز نشان داده است؛ جزایری که نیروهای آمریکایی در آنها مستقر هستند و صدها مایل با مرزهای این کشور فاصله دارند.
حمله به بلغارستان به عنوان یک کشور عضو اتحادیه اروپا و ناتو و متحد آمریکا، میتواند به معنای تشدید قابل توجه تنشها باشد.
رضایی گفت: «ایران مشارکت یا حمایت هر کشوری از جنگ اقتصادی آمریکا علیه ملت ایران را یک اقدام جنگی تلقی خواهد کرد.»
آیا ایران به سمت بازنگری در دکترین هستهای میرود؟
ایران بارها تاکید کرده است که برنامه هستهای این کشور صلحآمیز است و قصد ساخت بمب هستهای ندارد؛ موضعی که با ادعاهای اسرائیل و آمریکا در تضاد است و حملات متعددی را علیه تاسیسات هستهای ایران به دنبال داشته است.
پس از کشته شدن «آیتالله علی خامنهای»، رهبر جمهوری اسلامی، در حملات آمریکا و اسرائیل (که پیشتر ساخت سلاح هستهای را ممنوع کرده بود) روایت مطرحشده در برخی محافل رسمی ایران برای ایجاد قدرتمندترین اهرم فشار، بهتدریج به سمت خروج از پیمان منع گسترش سلاح های هستهای، یا NPT، تغییر کرده است؛ پیمانی که کشورهای عضو را متعهد میکند هرگز به ساخت بمب هستهای روی نیاورند.
حدود نیم تن اورانیوم با غنای بالا که میتوان از آن برای ساخت سلاح هستهای استفاده کرد، همچنان در داخل ایران مدفون است. ارزیابی اطلاعاتی آمریکا حاکی از آن است که تهران تلاشها برای مهر و موم کردن این ذخیره را افزایش داده است.
نمایندگان مجلس ایران نیز در حال بررسی طرحی برای خروج از پیمان NPT هستند. رضایی روز یکشنبه در اظهارنظری کمسابقه، احتمال دستیابی ایران به سلاح هستهای را مطرح کرد.
او در گفتگو با صداوسیمای جمهوری اسلامی گفت: «تمام دنیا میگویند، پس NPT چه فایدهای دارد؟» و افزود: «وقتی آمریکا چنین جنگی را به راه میاندازد، مردم میپرسند: چرا نباید به دنبال سلاح هستهای برویم؟»
هزینههای منطقهای تقابل واشینگتن؛ اقتصاد ایران چالشی برای ترامپ
کارشناسان میگویند در پایان این تقابل پیچیده، مجموع اقدامات ترامپ در واشینگتن شامل محاصره، تحریم و اقدام نظامی بعید است ایران را وادار کند از مواضع اصلی خود در مذاکرات، یعنی گشایش اقتصادی و به رسمیت شناختن تسلطش بر تنگه هرمز عقبنشینی کند.
«سینا طوسی»، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بینالملل در واشینگتن به سیانان گفت: «ایران این توانایی را حفظ کرده است که با تهدید جریان انرژی، زیرساختها و تجارت منطقهای، هزینههای تحمیلی به خود را منطقهای کند. هرچه واشینگتن تلاش کند محاصره اقتصادی را جامعتر کند، به همکاری کشورهای بیشتری نیاز دارد و در نتیجه تهران هم بازیگران بیشتری را زیر فشار خواهد گذاشت.»
به گفته طوسی، واکنش ایران در شرایط کنونی ترکیبی از سازگاری اقتصادی و تشدید اقدامات بازدارنده خواهد بود: «هرجا که ممکن است، مسیرهای جایگزین برای ادامه حیات اقتصادی ایجاد کنید و در عین حال روشن کنید که تلاش برای خفه کردن کامل اقتصاد، بدون تحمیل هزینه به منطقه نخواهد بود.»
منبع: سیانان
