جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۶ به سه دانشمند برای پژوهش‌های پیشگامانه آنها درباره سازوکارهای مغز و نحوه کنترل سلول‌های عصبی با نور اهدا شد.
به گزارش رسانه هدهد کانادا به نقل از گاردین، «کارل دیسراث» از مؤسسه پزشکی هاوارد هیوز و دانشگاه استنفورد، «پیتر هگمان» از دانشگاه هومبولت برلین و «گئورگ ناگل» از دانشگاه وورتسبورگ، این جایزه را «به دلیل کشفیاتشان درباره کانال‌های یونی فعال‌شونده با نور و اپتوژنتیک» دریافت کردند.
جایزه نوبل پزشکی ۲۰۲۶ چقدر ارزش دارد؟
بنابر اعلام مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا در استکهلم سوئد، ارزش نقدی جایزه نوبل پزشکی امسال ۱۲ میلیون کرون سوئد، معادل حدود ۹۰۰ هزار پوند است که میان سه برنده به‌طور مساوی تقسیم می‌شود.
جایزه سال ۲۰۲۶، صد و هفدهمین دوره اعطای نوبل فیزیولوژی یا پزشکی است. از مجموع ۲۳۵ برنده این جایزه، تنها ۱۴ نفر زن بوده‌اند و تاکنون هیچ دانشمند سیاه‌پوستی موفق به دریافت نوبل پزشکی نشده است.
کشفی که به مغز اجازه می‌دهد با نور «کنترل» شود
به زبان ساده، پژوهش برندگان جایزه نوبل پزشکی ۲۰۲۶ به توسعه نوعی کلید حساس به نور منجر شد که می‌توان از آن برای کنترل سلول‌های عصبی در مغز زنده استفاده کرد. این فناوری به دانشمندان اجازه می‌دهد فعالیت برخی سلول‌های عصبی را با تاباندن نور روشن یا خاموش کنند. همچنین از این طریق، عملکرد شبکه‌های عصبی و ارتباط آنها با رفتارهای مختلف را بررسی کنند.
ریشه این کشف به پژوهش‌های «پیتر هگمان» بازمی‌گردد. او در تلاش بود بفهمد یک نوع جلبک سبز به نام کلامیدوموناس چگونه مسیر حرکت خود را به سمت نور پیدا می‌کند.
راز جلبکی که مسیر تحقیقات مغز را تغییر داد
«عبدال المنیره»، استاد علوم اعصاب در مؤسسه کارولینسکا و عضو مجمع نوبل، توضیح داد که «هگمان» دریافت لکه چشمی این جلبک حاوی پروتئینی حساس به نور است. این پروتئین می‌تواند تقریباً بلافاصله نور را به یک سیگنال الکتریکی تبدیل کند و به جلبک امکان دهد در واکنش به نور حرکت کند.
«گئورگ ناگل» و «پیتر هگمان» سپس پروتئین‌هایی موسوم به کانال‌رودوپسین‌ها را شناسایی کردند. آنها با استفاده از سلول‌های تخم قورباغه نشان دادند که این پروتئین‌ها در معرض نور آبی، امکان ورود یون‌ها و ذرات باردار به داخل سلول را فراهم می‌کنند و در نتیجه یک تکانه الکتریکی شکل می‌گیرد.
پژوهش‌های بعدی این دو دانشمند نشان داد که اگر دستور ژنتیکی ساخت یکی از این پروتئین‌ها وارد سلول‌های کلیه انسان یا موش شود، این سلول‌ها نیز نسبت به نور حساس خواهند شد.
«دیسراث» چگونه نور را به ابزار کنترل مغز تبدیل کرد؟
«کارل دیسراث» این کشف را یک گام مهم جلوتر برد. او با آزمایش روی موش‌ها نشان داد که با وارد کردن ژن مربوط به کانال‌رودوپسین به سلول‌های عصبی، می‌توان با استفاده از نور، سیگنال‌های الکتریکی در این سلول‌ها ایجاد کرد.
او و همکارانش بعدها این روش را روی سلول‌های عصبی موجود در قشر حرکتی مغز موش‌ها به کار گرفتند. آنها با استفاده از رشته‌های بسیار ظریف نوری که از جمجمه عبور داده شده بود، توانستند با تاباندن نور، حرکت سبیل‌های موش را تحریک کنند.
پژوهش‌های بعدی روی موش‌ها نشان داد که از این روش می‌توان برای بررسی شبکه‌هایی از سلول‌های عصبی که در شکل‌گیری خاطرات خاص، از جمله خاطرات ترس، نقش دارند نیز استفاده کرد.
از کشف علمی تا امید برای درمان نابینایی
اگرچه این پژوهش‌ها ریشه در علوم پایه دارند، نتایج آنها پیامدهای عملی مهمی نیز داشته است. یکی از کاربردهای این فناوری، توسعه روش‌های درمان اپتوژنتیکی برای برخی بیماری‌های چشمی است.
منبع: دگاردین
