طرح استیضاح «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه، در حالی در مجلس به جریان افتاده که او در نیویورک مشغول رایزنی‌های دیپلماتیک درباره‌ی پرونده‌ی ایران و آمریکا بود. محور اصلی انتقادها، دیدار عراقچی با «استیو ویتکاف»، نماینده‌ی ویژه‌ی «دونالد ترامپ»، و اختلاف بر سر مجوز و نحوه‌ی انجام این دیدار است؛ موضوعی که پس از اظهارات «محسن رضایی» درباره‌ی تصمیم قبلی برای انتقال شروط ایران به آمریکا، ابعاد تازه‌ای پیدا کرده است.
استیضاح عراقچی از کجا شروع شد؟
«امیرحسین ثابتی»، نماینده‌ی تهران، اعلام کرده است طرح استیضاح عباس عراقچی را در سامانه‌ی مجلس ثبت کرده و خواستار بررسی آن در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی شده است. دیدار عراقچی با استیو ویتکاف در نیویورک یکی از مهم‌ترین محورهای این طرح عنوان شده است.
ثابتی این دیدار را بدون مجوز دانسته و از عملکرد وزارت خارجه در مذاکرات، دیپلماسی اقتصادی و برخی انتصابات نیز انتقاد کرده است. «ابراهیم رضایی»، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی، نیز گفته است تا آنجا که اطلاع دارد، عراقچی برای چنین دیداری مجوز نداشته و مجلس این موضوع را پیگیری خواهد کرد.
«حسینعلی حاجی‌دلیگانی» و «علی خضریان» نیز از استفاده‌ی مجلس از ابزارهای نظارتی علیه وزیر خارجه سخن گفته‌اند. خضریان تأکید کرده است درباره‌ی مبنای دیدار عراقچی با مقام‌های آمریکایی و برخی اقدامات دیگر وزارت خارجه باید توضیح داده شود.
با این حال، این مواضع به معنای اجماع مجلس بر استیضاح نیست و در برابر آن، نمایندگانی نیز روایت «اقدام بدون مجوز» را تأیید نمی‌کنند.
روایت‌های متضاد درباره‌ی دیدار با ویتکاف
«مجتبی زارعی»، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، گفته است بررسی‌های او نشان می‌دهد عراقچی برای دیدار با ویتکاف مجوز داشته است. از نگاه او، وزیر خارجه در این دیدار در چارچوب تصمیمات ساختارهای حاکمیتی عمل کرده و صرفاً شروط ایران را منتقل کرده است.
این اختلاف روایت، پرسش اصلی پرونده را از «آیا عراقچی با آمریکا دیدار کرده است؟» به «آیا این دیدار در چارچوب مأموریت و مجوزهای تعیین‌شده انجام شده است؟» تغییر می‌دهد.
اهمیت این پرسش پس از اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، بیشتر شده است. رضایی گفته است پیش از سفر عراقچی به نیویورک، در جلسه‌ای با حضور «مسعود پزشکیان» و وزیر خارجه تصمیم گرفته شد شروط ایران به طرف آمریکایی منتقل شود.
او تأکید کرده است ایران شرط جدیدی مطرح نکرده و قرار بوده شروط هفت‌گانه‌ی تهران از طریق واسطه‌هایی مانند قطر و پاکستان به آمریکا منتقل شود. به گفته‌ی رضایی، تهران همچنان منتظر پاسخ آمریکا به این شروط است.
اختلاف بر سر «مجوز» یا «نحوه‌ی اجرای مأموریت»
اظهارات رضایی، اصل مأموریت عراقچی برای انتقال پیام ایران را از یک اقدام شخصی جدا می‌کند؛ چراکه او از تصمیم‌گیری قبلی با حضور رئیس‌جمهور و وزیر خارجه سخن گفته است. با این حال، همین اظهارات می‌تواند مبنای اختلاف دیگری باشد: آیا مجوز انتقال شروط از طریق واسطه‌ها، به معنای مجوز برای دیدار مستقیم با ویتکاف نیز بوده است؟
منتقدان عراقچی معتقدند انتقال شروط از مسیر واسطه‌ها تعیین شده بود و بنابراین تماس مستقیم با مقام آمریکایی نیازمند مجوز جداگانه بوده است. در مقابل، زارعی و برخی دیگر از نمایندگان معتقدند دیدار انجام‌شده نیز در چارچوب همان تصمیم و با هماهنگی لازم صورت گرفته است.
به این ترتیب، بخش مهمی از مناقشه‌ی کنونی نه درباره‌ی اصل مأموریت دیپلماتیک عراقچی، بلکه درباره‌ی حدود اختیارات او در اجرای این مأموریت است.
هم‌زمانی استیضاح با مأموریت حساس عراقچی
طرح استیضاح در شرایطی مطرح شده که عراقچی در نیویورک و در یکی از حساس‌ترین مقاطع دیپلماسی ایران حضور داشت. او در حاشیه‌ی مجمع عمومی سازمان ملل در حال رایزنی درباره‌ی پرونده‌ی ایران، آمریکا و تحولات منطقه بود و هم‌زمان در تهران، عملکرد او به موضوعی برای مناقشه‌ی سیاسی تبدیل شد.
این هم‌زمانی، اهمیت سیاسی پرونده را افزایش داده است. از یک سو، مجلس تأکید می‌کند که وزیر خارجه در برابر عملکرد خود پاسخگو است و نمایندگان حق استفاده از ابزارهای نظارتی را دارند. از سوی دیگر، حامیان عراقچی معتقدند تصمیمات مربوط به سیاست خارجی را نمی‌توان جدا از سازوکارهای کلان تصمیم‌گیری کشور ارزیابی کرد.
در نتیجه، پرونده‌ی عراقچی فراتر از یک اختلاف معمول میان مجلس و دولت قرار گرفته است. پرسش اصلی این است که در تصمیمات حساس سیاست خارجی، مرز میان تصمیم‌گیری، اجرای تصمیم و مسئولیت وزیر کجاست.
شباهت با ماجرای متکی
این ماجرا یادآور اتفاقی است که ۱۵ سال پیش برای «منوچهر متکی»، وزیر خارجه دولت «محمود احمدی‌نژاد»، رخ داد. متکی در آذر ۱۳۸۹ برای ابلاغ پیام رئیس‌جمهور به سنگال سفر کرده بود که خبر برکناری او در جریان مأموریت منتشر شد. او بعداً این اقدام را خارج از عرف سیاسی و دیپلماتیک و توهین‌آمیز توصیف کرد.
اکنون، اگرچه شرایط عراقچی با ماجرای متکی یکسان نیست، اما شباهتی قابل‌توجه وجود دارد: وزیر خارجه در میانه‌ی یک مأموریت خارجی با فشار سیاسی از داخل مواجه شده است و تنها تفاوت اصلی این است که این‌بار فشار از مسیر مجلس و با ابزار استیضاح مطرح شده، نه برکناری مستقیم دولت.
استیضاح هنوز به معنای برکناری نیست
در شرایط فعلی، آنچه قطعی است ثبت درخواست استیضاح است، نه نتیجه‌ی نهایی آن. طرح باید مسیر قانونی خود را طی کند و در کمیسیون تخصصی مورد بررسی قرار گیرد و سرنوشت آن به مراحل بعدی و تصمیم نمایندگان بستگی دارد.
با این حال، اهمیت پرونده فراتر از سرنوشت شخص او است. اختلاف بر سر دیدار عراقچی با ویتکاف، به بحثی درباره‌ی سازوکار تصمیم‌گیری در سیاست خارجی ایران تبدیل شده است؛ اینکه چه نهادی تصمیم می‌گیرد، وزیر خارجه تا چه اندازه اختیار اجرای آن تصمیم را دارد و در صورت بروز اختلاف، چه کسی باید پاسخگو باشد.
در نهایت، مناقشه‌ی کنونی تنها درباره‌ی یک دیدار در نیویورک نیست؛ بلکه آزمونی برای نحوه‌ی تنظیم رابطه میان دولت، مجلس و نهادهای تصمیم‌گیر در یکی از حساس‌ترین حوزه‌های سیاست خارجی ایران است.
منبع: فرارو
