وزارت جنگ آمریکا در تازهترین بهروزرسانی فهرست موسوم به «ماده ۱۲۸۶»، نام ۱۳۰ مؤسسه دانشگاهی و پژوهشی در چین، روسیه و ایران را در فهرست مراکزی قرار داده است که همکاری پژوهشگران آمریکاییِ دریافتکننده بودجه فدرال با آنها با محدودیت مواجه است. این فهرست سیاه پژوهشی آمریکا در چارچوب سیاست تحریم دانشگاههای ایران و سایر مراکز پژوهشی کشورهای رقیب از جمله چین و روسیه، با هدف جلوگیری از انتقال پژوهشهای تأمینشده از سوی دولت ایالات متحده به برنامههای نظامی و اطلاعاتی ایجاد شده است. در جدیدترین بهروزرسانی، علاوه بر مراکز آشکارا نظامی، چند دانشگاه غیرنظامی معتبر نیز در این فهرست قرار گرفتهاند.
بهروزرسانی ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶، بزرگترین گسترش یکباره فهرست ماده ۱۲۸۶ در تاریخ آن محسوب میشود. این فهرست در مجموع شامل ۸۸ مؤسسه در سرزمین اصلی چین، بیش از ۳۰ مؤسسه در روسیه و چند مرکز در ایران است. قرار گرفتن یک موسسه در فهرست سیاه پژوهشی آمریکا به این معناست که وزارت جنگ این کشور آن را درگیر «فعالیتهای مشکلساز» تشخیص داده است. فعالیتهایی که به گفتهی این وزارتخانه، احتمال هدایت یا سوءاستفاده از پژوهشهای تامینشده با بودجهی دولت آمریکا در راستای برنامههای نظامی یا اطلاعاتی کشورهای رقیب را افزایش میدهد.
ماده ۱۲۸۶ چیست و چه محدودیتهایی ایجاد میکند؟
ماده ۱۲۸۶ قانون مجوز دفاع ملی آمریکا برای سال مالی ۲۰۱۹، وزیر دفاع این کشور را موظف کرد موسسات خارجیای را که در چنین فعالیتهایی دخیل هستند شناسایی کند. این فهرست دستکم سالی یکبار بهروزرسانی میشود.
محدودیت اصلی فهرست سیاه پژوهشی آمریکا، استفاده از بودجهی وزارت جنگ این کشور برای «تحقیقات بنیادی» است. به این معنا که این وزارتخانه نمیتواند برای پژوهشی که شامل همکاری با یک موسسهی فهرستشده یا استفاده از تجهیزات آن باشد، کمکهزینه، قرارداد یا سایر اشکال حمایت مالی اختصاص دهد. این محدودیت فقط مدیران یا مسئولان ارشد مؤسسات را شامل نمیشود، بلکه تمام کارکنان آنها را دربرمیگیرد.
«تحقیقات بنیادی» نیز در قوانین آمریکا معنای مشخصی دارد و به پژوهشهای پایه یا کاربردی در علوم و مهندسی گفته میشود که نتایج آنها معمولا منتشر شده و به طور گسترده در جامعهی علمی به اشتراک گذاشته میشود. این نوع پژوهش طی چهار دههی گذشته بر اساس دستورالعمل تصمیمگیری امنیت ملی ۱۸۹ دولت رونالد ریگان در سال ۱۹۸۵، عمدا از محدودیتهای کنترل صادرات مستثنی بوده است. زیرا دولت آمریکا تبادل آزاد علمی را بیشتر از محدودیتهای آن به نفع منافع این کشور میدانست.
ماده ۱۲۸۶ این وضعیت را به طور کامل لغو نمیکند. اما همین دسته از پژوهشها را بر اساس هویت موسسهی طرف همکاری محدود میکند، نه بر اساس فناوری یا موضوع مشخص پژوهش.
چرا دانشگاهها در فهرست سیاه پژوهشی آمریکا قرار میگیرند؟
در دورههای قبلی، تمرکز فهرست بیشتر بر موسسات دارای ارتباط مستقیم با ارتش و صنایع دفاعی بود. برای مثال، در چین، بخش مهمی از فهرست را «هفت پسر دفاع ملی» تشکیل میدهند؛ هفت دانشگاه نخبه که زیر نظر وزارت صنعت و فناوری اطلاعات چین فعالیت میکنند. همچنین نیروهای تحصیلات تکمیلی مورد نیاز ارتش و شرکتهای دولتی صنایع دفاعی را تأمین میکنند.
اما در بهروزرسانی اخیر، دو دانشگاه غیرنظامی معتبر چین، «فودان» و «جیائوتونگ شانگهای»، نیز اضافه شدهاند. این موضوع نشان میدهد دامنهی نگرانی آمریکا از مراکز کاملا نظامی فراتر رفته و دانشگاههای غیرنظامی را نیز دربر گرفته است.
پژوهش مرکز فناوریهای امنیتی دانشگاه «جورجتاون» دربارهی دانشگاه «جیائوتونگ» شانگهای نشان داده است که دانشکدهی مهندسی امنیت اطلاعات این دانشگاه با ارتش چین ارتباط دارد. همچنین مدیر آن در یکی از نشریات وزارت امنیت دولتی چین تحلیل منتشر کرده است.
فهرست ماده ۱۲۸۶ فقط به مراکز نظامی محدود نیست
با این حال، تحلیلگران مرکز امنیت نوین آمریکا هشدار دادهاند که تعریف بیش از حد گسترده مفهوم «ادغام نظامی و غیرنظامی» میتواند به حذف بیش از حد دانشگاهها منجر شود. آنها تاکید کردهاند که دربارهی هر موسسه باید شواهد مشخصی از ارتباط با بخش دفاعی وجود داشته باشد.
در مورد روسیه نیز دامنهی فهرست گسترده است و تنها به مراکز نظامی محدود نمیشود. دانشگاه دولتی «لومونوسف» مسکو، دانشگاه فنی دولتی «باومن» مسکو، موسسه فیزیک و فناوری مسکو، موسسه «کورچاتوف»، موسسه هوانوردی مسکو، مدرسهی عالی اقتصاد، مؤسسه علم و فناوری «اسکولکوف»، دانشگاه فدرال «اورال» و دانشگاه پلیتکنیک «تومسک» از جمله مؤسسات روسی فهرستشده هستند. در کنار آنها، شرکت دفاعی «گیدروپریبور» نیز در فهرست سیاه پژوهشی آمریکا قرار گرفته که نشان میدهد دامنهی ماده ۱۲۸۶ به مراکز دانشگاهی محدود نیست و نهادهای صنایع دفاعی را نیز شامل میشود.
نام کدام دانشگاههای ایران در فهرست است؟
در بخش مربوط به ایران، نام چند دانشگاه و مرکز آموزشی و پژوهشی دیده میشود که برخی از آنها مستقیماً با ساختارهای نظامی و دفاعی کشور ارتباط دارند. قرار گرفتن این مراکز در فهرست ماده ۱۲۸۶ آمریکا، در چارچوب تحریم دانشگاههای ایران و اعمال محدودیت بر همکاریهای پژوهشی با برخی مراکز علمی و تحقیقاتی ایران صورت گرفته است.
این مؤسسات عبارتاند از: دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه امام حسین، دانشگاه امام باقر، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، دانشگاه علوم دریایی امام خمینی، دانشگاه علوم و فنون هوایی شهید ستاری، دانشگاه عالی دفاع ملی و دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله.
آیا تمامی همکاریهای علمی با این دانشگاهها ممنوع شده است؟
مهمترین پیامد برای همکاریهای علمی، متوجه پژوهشگران آمریکایی است که از وزارت جنگ آمریکا بودجه دریافت میکنند. آنها نمیتوانند در تحقیقات بنیادی با موسسات موجود در فهرست همکاری کنند یا از تجهیزات آنها استفاده کنند.
این محدودیت میتواند شکلهای مختلف همکاری علمی را دربر بگیرد. از جمله پروژههای مشترک، انتشار مقالات مشترک، استفادهی مشترک از تجهیزات و تبادل علمی. همچنین ممنوعیت به کارکنان عادی این موسسات نیز تسری پیدا میکند و فقط شامل مدیران آنها نیست.
در نتیجه، یک پژوهشگر آمریکایی که با یکی از استادان یا پژوهشگران یک موسسهی فهرستشده همکاری دارد، در صورتی که پژوهش او از بودجهی وزارت جنگ آمریکا استفاده کند، باید وضعیت این همکاری را بررسی و وابستگیهای خود را اعلام کند. وزارت جنگ هشدار داده است که اعلام نکردن چنین وابستگیهایی در برخی شرایط میتواند نقض قوانین فدرال باشد.
دفاتر مسئول رعایت مقررات پژوهشی در دانشگاههای آمریکا نیز موظفند شرکای بینالمللی فعلی و احتمالی را با فهرست ماده ۱۲۸۶ تطبیق دهند. دانشگاه «نورثوسترن» و دیگر موسسات پژوهشی اعلام کردهاند همکاری یا حتی انتشار مقالهی مشترک با فردی وابسته به یکی از نهادهای فهرستشده میتواند «ریسک بسیار بالای انطباق با مقررات» ایجاد کند.
در عین حال، ماده ۱۲۸۶ تمام روابط علمی را ممنوع نمیکند. تحصیل دانشجویان در دانشگاههای آمریکا، تمام تعاملات دانشگاهی یا تبادلات علمیای که شامل پژوهش با بودجه وزارت جنگ نباشد، مستقیما مشمول این ممنوعیت نیستند.
پژوهشگران و دانشگاهها برای ادامهی همکاری چه باید بکنند؟
پژوهشگران آمریکایی که با مؤسسات فهرستشده همکاری دارند باید همکاریهای بینالمللی، مقالات مشترک و قراردادهای استفاده از تجهیزات را در برابر فهرست جدید بررسی کنند و هرگونه وابستگی مرتبط را به نهادهای تأمینکننده بودجه فدرال اعلام کنند.
همچنین توصیه شده است پژوهشگران در صورت وجود هرگونه ابهام، با دفتر انطباق پژوهشی و کنترل صادرات دانشگاه خود تماس بگیرند و پیش از تمدید کمکهزینههای پژوهشی دربارهی وضعیت همکاریهای خود مشاورهی حقوقی و مقرراتی دریافت کنند.
اهمیت این موضوع از آنجا بیشتر شده است که وزارت دادگستری آمریکا نیز رویکرد خود را از پیگرد کیفری پژوهشگران به سمت اقدامات مدنی علیه موسسات دانشگاهی تغییر داده است. این وزارتخانه در پروندههایی مرتبط با اعلام نکردن وابستگیهای خارجی در درخواستهای کمکهزینه پژوهشی، بر اساس «قانون دعاوی کذب» خواستار خسارتهای سهبرابری شده است.
در نتیجه، قرار گرفتن یک دانشگاه در فهرست سیاه پژوهشی آمریکا صرفا یک عنوان نیست. زیرا میتواند بر همکاریهای علمی، دریافت بودجهی فدرال، الزامات افشا و اعتبار موسسه تاثیر بگذارد.
همزمان، وزارت جنگ آمریکا اعلام کرده است که این فهرست را دستکم سالی یکبار بهروزرسانی خواهد کرد. بنابراین فهرست ۱۳۰ موسسهای فعلی، نقطهی پایان این روند نیست و احتمال تغییر دامنهی آن در بهروزرسانیهای بعدی وجود دارد.
منبع: تچتایم
