برقراری صلح با ایران درست به اندازهی به راه انداختن جنگ با این کشور دردناک خواهد بود. اولین تلاشهای «جی دی ونس» نشان میدهد که روند مذاکرات دیپلماتیک بین آمریکا و ایران در سوئیس، برای تبدیل تفاهمنامهی موقت به یک توافق دائمی، همین حالا هم وارد مسیر پرفرازونشیبی شده است؛ هرچند معاون رئیسجمهور آمریکا اعلام کرده که در جریان گفتگوهای آخر هفته، پیشرفتهای مهمی حاصل شده است.
توافق موقت پاریس و بندهای چالشبرانگیز آن
تفاهمنامهای که ترامپ هفتهی گذشته در فرانسه امضا کرد، درگیریها را متوقف، تنگهی هرمز را بازگشایی و در ازای تعهد ایران به عدم توسعهی تسلیحات هستهای، امتیازهای اقتصادی به این کشور پیشنهاد میکند. با این حال، جزئیات حیاتی مانند آیندهی برنامهی هستهای تهران و ذخایر اورانیوم غنیشدهی آن باید طی ۶۰ روز مذاکرات فشرده و حساس حلوفصل شوند.
بزرگترین نقطهی قوت این توافق، پایان یافتن خصومتهای مستقیم میان ایران و آمریکا است. «فیلیپ گوردون»، مقام ارشد سابق امنیت ملی آمریکا، روز یکشنبه در گفتگو با «فرید زکریا» در سیانان با اشاره به ظرفیت تهران برای آغاز دوبارهی درآمد روزانه میلیونها دلار از فروش نفت گفت: «احتمال قابل توجهی وجود دارد که آتشبس پایدار بماند، چون به نفع هر دو طرف است.» او با اشاره به توانایی تهران برای کسب روزانه میلیونها دلار درآمد نفتی افزود: «ایران انگیزه دارد به این روند پایبند بماند و آمریکا هم قطعاً چنین انگیزهای دارد، چون نمیخواهد جنگ از سر گرفته شود.»
قطر و پاکستان که نقش میانجی مشترک را دارند، اعلام کردند دور جدید مذاکرات فشرده میان آمریکا و ایران که در سوئیس جریان دارد، در «فضایی مثبت و سازنده» پیش رفته و راه برای نقشهی راه ۶۰ روزه هموار شده است؛ آنها گفتند نقشهی راهی برای دستیابی به توافق نهایی طی ۶۰ روز تعیین شده است. ونس نیز گفت ایران با ورود بازرسان بینالمللی هستهای به کشور موافقت کرده است.
سنگاندازی تنشهای منطقهای در مسیر مذاکرات سوئیس
اما آسیبپذیری این چارچوب خیلی زود در حال آشکار شدن است؛ چرا که همان فشارها و محدودیتهای استراتژیکی که دوران جنگ را رقم زدند، اکنون صلح را تهدید میکنند. تهران بهدنبال بهرهبرداری از اهرم نفوذ تازهی خود در منطقه است و اخبار مربوط به احتمال بسته شدن موقت تنگهی هرمز توسط ایران، سیگنالهای تندی را به بازارهای جهانی مخابره میکند. ترامپ یکشنبه با تهدیدی تازه پاسخ داد و هشدار داد تیم مذاکرهکننده تهران ممکن است سالم به خانه بازنگردد. همچنین درگیری میان اسرائیل و ایران بر سر لبنان، کل روند را در معرض فروپاشی قرار داد.
در واشینگتن، بهرغم حس آرامش ناشی از احتمال پایان دائمی درگیریها، یک نگرانی کمسابقه میان هر دو حزب شکل گرفته که معتقدند رئیسجمهور برای به دست آوردن این توافق امتیازهای زیادی واگذار کرده است و دربارهی دوام آن تردید دارند.
میراث اشتباه استراتژیک پرزیدنت
این آشفتگیها ادعاهای ترامپ مبنی بر کسب یک پیروزی تاریخی را زیر سوال برده و نشان میدهد گشایش اقتصادی جهانی ناشی از پایان جنگ، بسیار ناپایدار است. تهران نشان میدهد که برای واشینگتن یک معاملهی طاقتفرسا رقم خواهد زد. به طور کلی، این تنشها توجهات را دوباره به آنچه منتقدان ترامپ «اشتباه استراتژیک» رئیسجمهور در راه انداختن جنگ میدانند جلب کرده است؛ جنگی که اکنون جای خود را به پیامدهایی آشفته و شاید ماهها روند فرسایشی میدهد.
با این حال، این تفاهمنامه همچنان بهترین امید برای جلوگیری از بازگشت به درگیری است؛ درگیریای که میتواند جان شمار بیشتری از ایرانیان و آمریکاییها را بگیرد، کشورهای خلیج فارس را دوباره درگیر کند و اقتصاد جهانی را بار دیگر متلاطم سازد و قیمتها را برای مصرفکنندگانی که همین حالا هم با هزینههای زندگی دستوپنجه نرم میکنند، افزایش دهد؛ عاملی که ترامپ هفتهی گذشته در توجیه این توافق به آن اشاره کرد.
اگرچه منتقدان دموکرات ترامپ به شکستهای استراتژیک دولت او اشاره میکنند، اما حفظ این توافق و دستیابی دولت به بهترین نتیجهی ممکن، همچنان در راستای منافع ملی کلیدی آمریکا قرار دارد.
ارزیابی ابعاد توافق موقت در مذاکرات آمریکا و ایران در سوئیس
یک آخر هفتهی پر تنش از زمان بازگشت ترامپ از اروپا، چالشهای استراتژیک پیش رو را آشکار کرد:
کلافگی واشینگتن از تهران
ترامپ همچنان از دست ایران به شدت کلافه است. او همان نوع تهدیدهایی را تکرار میکند که در طول جنگ برای وادار کردن ایران به پذیرش شرایط ناکام مانده بود. به عنوان مثال، او روز یکشنبه تهدید کرد که اگر تهران تنگهی هرمز را بازگشایی نکند، خودش کنترل آن را در دست خواهد گرفت. هزینههای گزاف چنین اقدامی مانع از آن شد که آمریکا در طول جنگ دست به این کار بزند؛ بنابراین ایران ممکن است در جدیت هشدار او که در مصاحبه با فاکسنیوز با الفاظی تند بیان شد، تردید کند.
عجلهی سیاسی ترامپ و مقاومت تهران
تهران به خوبی میداند که ترامپ برای بهرهبرداری از دستاوردهای اقتصادی و سیاسی یک توافق صلح پیش از انتخابات میاندورهای نوامبر عجله دارد. «محمد باقر قالیباف»، مذاکرهکنندهی ارشد ایران، روز یکشنبه در شبکهی اجتماعی ایکس نوشت: «آیا آنها هیچوقت با خود فکر نمیکنند که اگر تهدیدهایشان واقعا اثر داشت، امروز به این سطح از استیصال نمیرسیدند؟» این موضع نشان میدهد ایران قصد ندارد به ترامپ یک توافق سریع بدهد تا او بتواند بهسرعت ادعای پیروزی سیاسی کند. با این حال، ونس این موضوع را تکذیب کرد که تهدیدهای ترامپ مذاکرات را تا مرز فروپاشی برده است. او گفت: «آنچه دیروز به ایرانیها گفتیم این بود: وقتی شما به آنچه نسل ما کریخوانی میگوید متوسل میشوید، نباید انتظار داشته باشید رئیسجمهور ایالات متحده پاسخ ندهد و واقعیت را روشن نکند.»
اهرمهای منطقهای ایران
به نظر میرسد حکومت ایران نیز میخواهد نشان دهد که بقای آن، سرآغاز یک دوران استراتژیک جدید در خلیج فارس است. اعلام موضع سختگیرانه مبنی بر بسته شدن مسیرهای مواصلاتی تنگهی هرمز توسط ایران، اهرم فشاری است تا ترامپ را وادار کند پس از حملات اسرائیل به حزبالله، یک آتشبس را در لبنان برقرار سازد. ایران با این کار هم توانایی ترامپ در کنترل «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل، را محک میزند و هم نشان میدهد که قصد دارد قدرت منطقهای خود را از طریق گروههای نیابتی حفظ کند. گرچه ترامپ و ونس به شدت از اسرائیل انتقاد کردهاند، اما رئیسجمهور روز یکشنبه پیام خود را به تهران فرستاد و هشدار داد که اگر حزبالله را مهار نکند، ضربهی بسیار سختی به آنها خواهد زد.
معادلهی پیچیدهی اسرائیل در آتشبس
تاریخ نشان میدهد که اسرائیل اغلب فعالیتهای نظامی خود را تا زمان ضربالاجل آتشبس و حتی پس از آن ادامه میدهد تا ثابت کند هرگز بر سر آنچه منافع حیاتی امنیت ملی خود میداند، سازش نخواهد کرد. اسرائیل روزهای جمعه و شنبه به آنچه اهداف حزبالله در لبنان میخواند حمله کرد، اما با آغاز گفتگوها در سوئیس، یک آتشبس شکننده برقرار شد. نتانیاهو در موقعیت دشواری قرار گرفته و میان فشارهای ترامپ و مخالفت بسیاری از اسرائیلیها با توافق رئیسجمهور آمریکا سردرگم است. از سوی دیگر، اصرار ایران بر پایان دادن به تمام درگیریها در لبنان به این معنی است که کشوری که مدام به جنگهای دیگران کشیده میشود، میتواند بار دیگر امیدها به صلح منطقهای را نقش بر آب کند.
قمار بزرگ واشینگتن در دیپلماسی
با وجود چشمانداز تیره، دولت ترامپ دست به قمار جسورانهای زده است که نمونهی آن در اظهارات ونس خطاب به مردم ایران پیش از شروع گفتگوها دیده شد. او گفت: «اگر رهبری شما تمایل دارد از رهبری بیثباتی در منطقه دست بردارد و جاهطلبیهای تسلیحات هستهای را برای بلندمدت کنار بگذارد، ایالات متحده آماده است تا روابط خود را با این کشور به طور اساسی متحول کند.» اما تاریخ نشان میدهد چنین هدفی ممکن است بیپایه باشد. برای نزدیک به ۵۰ سال، رهبران انقلابی ایران حکومت خود را به عنوان دشمن آمریکا تعریف کردهاند. شواهد اندکی وجود دارد که نشان دهد گروه جدیدی از عملگرایان در تهران ظهور کردهاند که از یک گشایش اقتصادی استقبال کنند؛ گشایشی که میتواند کنترل آنها را تضعیف کند.
تردید دوحزبی نسبت به توافق
پیامدهای این تفاهمنامه باعث جنجال سیاسی در واشینگتن نیز شده است. این موضوع تنشها میان رئیسجمهور و سناتورهای جمهوریخواه را تشدید کرد؛ همچنین بدبینی عمیقی نسبت به مفاد تفاهمنامه وجود دارد؛ از جمله تعلیق تحریمهای صادرات انرژی و داروی ایران در جریان مذاکرات ۶۰ روزه و یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای احیای اقتصاد این کشور که آمریکا میگوید توسط قدرتهای regional تامین خواهد شد. منتقدان ترامپ در کنگره هشدار میدهند که او با باج دادن در تفاهمنامه، بهای بازگشایی آبراهها را پیشپیش پرداخت کرده و اهرمهای واشینگتن را برای تقابل با بسته شدن تنگهی هرمز توسط ایران هدر داده است.
با این حال، سناتور جمهوریخواه «لیندزی گراهام» و از متحدان رئیسجمهور، از رویکرد ترامپ دفاع کرد؛ حتی بدون اینکه امید چندانی به موفقیت آن داشته باشد. این قانونگذار کارولینای جنوبی به برنامهی «Face the Nation» در شبکهی سیبیاس گفت: «اگر مسیر دیپلماتیک را از طریق تفاهمنامه طی نکنید، مجبورید به سراغ جنگ یا شکل دیگری از فشار بروید. بیایید این راه را امتحان کنیم. بیایید یک راه حل دیپلماتیک را بیازماییم.» البته او افزود: «من فکر میکنم این تلاش با شکست مواجه خواهد شد.»
سناتور «کوری بوکر»، دموکرات از نیوجرسی، توافق با ایران را یک «شکست فاجعهبار محصول دست خود ترامپ» و یک «تسلیم محض» خواند. او در برنامهی «Meet the Press» شبکهی انبیسی هشدار داد: «ایران تمام منافع، یعنی میلیاردها میلیارد دلار را به دست میآورد، در حالی که آمریکا همچنان آسیب میبیند و شاهد زیانهای ناشی از ۱۰۰ میلیارد دلاری است که در جنگ هزینه کردیم، و هر شهروند آمریکایی نیز شاهد سر به فلک کشیدن هزینههای خود خواهد بود.»
چشمانداز مبهم صلح
چند روز پرتنش نشان میدهد چشمانداز ترامپ برای ایرانی بدون سلاح هستهای و خاورمیانهای دگرگونشده، فعلاً هدفی دوردست است. ین وضعیت حاکی از آن است که پیچیدگیهای مذاکرات صلح میان آمریکا و ایران که اکنون در سوئیس در جریان است، به معمایی شکننده تبدیل شده که خروجی آن آینده خاورمیانه را رقم میزند. جنگ نتوانست اهداف آمریکا را محقق کند، شروعی دشوار نشان میدهد که برقراری صلح نیز ممکن است به همان اندازه بینتیجه باشد!
منبع: ادیشن
