دیدار دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، بدون ارائه ابتکار مشخصی برای پایان دادن به جنگ ایران به پایان رسید. اختلاف منافع راهبردی سه قدرت و محدودیت نفوذ چین بر تهران، مانع شکلگیری توافقی شد که بتواند به کاهش تنش میان ایران و آمریکا کمک کند.
در بیانیه پایانی نشست شنژن، نامی از ایران یا تنگه هرمز برده نشد. سه رهبر تنها بر افزایش عرضه فرآوردههای نفتی و ادامه گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای توافق کردند، بدون آنکه چارچوب یا زمانبندی مشخصی برای این تعهدات ارائه دهند.
منافع متعارض چین در جنگ ایران
چین از یک سو به ثبات بازار انرژی و امنیت تجارت جهانی نیاز دارد و از سوی دیگر، ادامه درگیری در خاورمیانه میتواند بخشی از توان نظامی و توجه آمریکا را از شرق آسیا دور کند.
«رایان بروبست»، از مدیران مرکز قدرت نظامی و سیاسی بنیاد دفاع از دموکراسیها، در گفتوگو با شبکه خبری الحره، این وضعیت را حاصل منافع متعارض چین توصیف کرده است: «پکن از مشغول بودن آمریکا در خاورمیانه سود میبرد. اما همزمان هزینه افزایش قیمت انرژی را میپردازد.»
ابعاد نظامی این وضعیت نیز برای پکن اهمیت دارد. بر اساس تحقیق «دیفنس وان»، پنج فروند از ده ناوشکن آمریکایی مستقر در ژاپن به خاورمیانه اعزام شدهاند. همچنین ورود ناو هواپیمابر تئودور روزولت برای مدتی کوتاه شمار ناوهای هواپیمابر آمریکا در منطقه را به سه فروند رساند؛ پیش از آنکه ناو جورج واشینگتن منطقه را ترک کند.
تحلیل المانیتور نشان میدهد چین ممکن است همکاری درباره پرونده ایران را به موضوعاتی مانند تعرفههای تجاری، فناوری و تایوان پیوند بزند؛ با این حال، نشانهای از چنین توافقی در نتایج نشست شنژن وجود ندارد.
ترامپ پیش از دیدار با شی جینپینگ، در گفتوگو با فاکسنیوز، نیاز آمریکا به کمک چین و روسیه را رد کرده و گفته بود: «ما به هیچ کمکی نیاز نداریم.» با این حال، او در دیدار با رئیسجمهوری چین بر منافع مشترک دو کشور در باز ماندن تنگه هرمز و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید کرد.
محدودیت نفوذ پکن بر تصمیمهای تهران
حتی اگر چین برای پایان دادن به جنگ فعالتر شود، میزان نفوذ این کشور بر تصمیمهای ایران نامشخص است. خرید نفت ایران و روابط اقتصادی دو کشور میتواند ابزار فشار یا ارائه مشوق در اختیار پکن قرار دهد، اما به معنای کنترل تصمیمهای سیاسی و نظامی تهران نیست.
المانیتور به نقش پررنگتر سپاه در راهبرد نظامی منطقهای و مواضع سختگیرانهتر رهبران ایران اشاره میکند؛ عواملی که تلاش چین برای اثرگذاری بر تهران را دشوارتر میکنند. افزون بر این، پکن نمیتواند خواستههایی مانند رفع تحریمهای آمریکا یا کاهش حضور نظامی واشینگتن در خلیج فارس را برآورده کند.
به همین دلیل، احتمال نقشآفرینی چین در توافقهای محدود منطقهای بیشتر از میانجیگری برای یک توافق جامع میان ایران و آمریکا ارزیابی میشود. تجربه میانجیگری پکن در احیای روابط تهران و ریاض در سال ۲۰۲۳ و تماسهای اخیر با ایران، عمان و عربستان میتواند زمینه تفاهمهایی درباره امنیت کشتیرانی و حفاظت از تأسیسات انرژی را فراهم کند.
با این حال، در نشست شنژن هیچ سازوکار مشخصی برای پیشبرد چنین توافقهایی اعلام نشد.
اختلاف اولویتهای واشینگتن، پکن و مسکو
«جان ولفستال»، کارشناس مسائل هستهای در مؤسسه «پکس ساپینس» و مقام پیشین شورای امنیت ملی آمریکا، معتقد است اختلاف اهداف سه کشور امکان پیشرفت درباره ایران را محدود کرده است. به ارزیابی او، واشینگتن خواهان پایان جنگ با شرایط خود است. اما مسکو بر نتیجه جنگ اوکراین تمرکز دارد و پکن به دنبال محدود کردن نفوذ آمریکا در شرق آسیاست.
در چنین شرایطی، چین و روسیه ممکن است با محدود شدن برنامه هستهای ایران موافق باشند. اما ضرورت فوری برای همراهی با راهبرد آمریکا نمیبینند.
«راش دوشی»، مدیر ابتکار راهبرد چین در شورای روابط خارجی آمریکا، نیز حذف موضوع ایران از بیانیه مشترک را نشانه محدود بودن دستاوردهای نشست دانسته است. «توماس گراهام»، پژوهشگر این شورا، معتقد است دستاورد اصلی پوتین از این دیدار، تثبیت تصویر روسیه بهعنوان یک قدرت بزرگ در کنار آمریکا و چین بوده است.
تعهد هستهای بدون تضمین اجرایی
در بیانیه پایانی نشست شنژن، سه کشور با تأکید بر اینکه جنگ هستهای «برندهای ندارد و هرگز نباید رخ دهد»، بر ادامه گفتوگو درباره کاهش خطرات هستهای و جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای توافق کردند. با این حال، هیچ چارچوب مذاکراتی، جدول زمانی یا سازوکار نظارتی مشخصی درباره برنامه هستهای ایران ارائه نشد.
«ارین دامباخر»، مدیر برنامه دفاع و امنیت ملی شورای روابط خارجی آمریکا، تأکید میکند که توافقهای واقعی کنترل تسلیحات به محدودیتهای روشن، راستیآزمایی و بازرسی نیاز دارند؛ عناصری که در بیانیه شنژن وجود ندارند.
ولفستال نیز هشدار میدهد که آسیب دیدن تأسیسات هستهای ایران، بدون حضور بازرسان بینالمللی، ابهام درباره توانایی تهران برای بازسازی برنامه هستهای خود را برطرف نمیکند. او احتمال میدهد ادامه این وضعیت، رقبای منطقهای ایران را نیز به سمت پیگیری قابلیتهای تسلیحاتی هستهای سوق دهد.
برای کشورهای عربی خلیج فارس که نگران حملات احتمالی به تأسیسات انرژی و زیرساختهای خود هستند، نتیجه نشست همچنان مبهم است. شنژن نشان داد که حضور رهبران سه قدرت بزرگ لزوما به معنای توافق بر سر پایان جنگ نیست. بهویژه زمانی که واشینگتن، پکن و مسکو اهداف متفاوتی را دنبال میکنند و هنوز مشخص نیست چین و روسیه تا چه اندازه حاضرند برای تغییر موضع تهران هزینه کنند.
منبع: یورونیوز

