هزاران کودک افغانستانی در ایران به‌دلیل مشکلات مدارک اقامتی، سخت‌گیری در ثبت‌نام و هزینه‌های سنگین تحصیل از مدرسه بازمانده‌اند. یک مددکار اجتماعی می‌گوید از میان ۴۰ کودک معرفی‌شده برای ثبت‌نام، تنها ۱۰ نفر توانسته‌اند به مدرسه بروند؛ وضعیتی که فقر، تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای و بن‌بست‌های اداری آن را تشدید کرده است.
مدارک اقامتی؛ مانع ورود به مدرسه
«امیرحسین» باید امسال کلاس اول می‌بود، اما ابطال برگه سرشماری خانواده‌اش و صادر نشدن معرفی‌نامه از دفتر کفالت، ثبت‌نام او را از خردادماه تاکنون متوقف کرده است. مادرش می‌گوید مدارس دولتی بدون معرفی‌نامه حاضر به پذیرش فرزندش نیستند و مدارس غیردولتی نیز با این پاسخ که «اتباع نمی‌پذیریم»، درخواست او را رد کرده‌اند.
او حتی حاضر به پرداخت شهریه شده، اما همچنان راهی برای ثبت‌نام پیدا نکرده است. به گفته مادر امیرحسین، برخی کودکان با مدارکی مشابه توانسته‌اند وارد مدرسه شوند؛ تفاوتی که از احتمال برخوردهای سلیقه‌ای در فرایند پذیرش حکایت دارد.
ثبت‌نام فقط برای ۱۰ نفر از ۴۰ کودک
«یگانه جاوید»، مددکار اجتماعی و مدیر داخلی مؤسسه ندای ماندگار، می‌گوید بر اساس آمار این مؤسسه، حدود ۹۰ درصد کودکان مهاجر تحت پیگیری به‌دلیل نداشتن مدارک هویتی یا انقضای برگه‌های سرشماری از ثبت‌نام بازمانده‌اند. به گفته او، نبود سامانه فعال برای پیگیری و پاسخ‌های نامشخص ادارات، خانواده‌ها را در بلاتکلیفی گذاشته است.
با وجود پیگیری مؤسسه از طریق بهزیستی و وزارت رفاه و ارسال نامه به آموزش‌وپرورش، تنها ۱۰ نفر از فهرست ۴۰ کودکان افغان معرفی‌شده ثبت‌نام شدند. جاوید می‌گوید آموزش‌وپرورش شرط گذاشته بود که دانش‌آموز یا خواهر و برادرش سابقه تحصیل در مدرسه دولتی داشته باشند؛ شرطی که کودکانی را که برای نخستین بار به مدرسه می‌روند یا خواهر و برادر بزرگ‌تر ندارند، از امکان ثبت‌نام محروم می‌کند.
او همچنین می‌گوید برخی سازمان‌های مردم‌نهاد نیز برای حمایت از این کودکان مدارک هویتی مطالبه می‌کنند؛ درحالی‌که همین فقدان مدارک، دلیل اصلی نیاز خانواده‌ها به حمایت است.
اختلاف مسئولان و مددکاران بر سر مدارک ثبت‌نام ثبت‌نام کودکان افغان
«سید حسین موسوی»، مسئول دفتر آموزش‌وپرورش منطقه ۱۲ تهران، علت مشکل را پیگیری نکردن خانواده‌ها برای دریافت برگه هولوگرامی می‌داند. به گفته او، این برگه که اطلاعات هویتی و محل سکونت اتباع را ثبت می‌کند، باید از طریق دفاتر کفالت دریافت شود. جابه‌جایی خانواده‌ها میان شهرها نیز ممکن است مشکلاتی در به‌روزرسانی مدارک ایجاد کند.
موسوی برگه سرشماری را مدرک مورد تأیید آموزش‌وپرورش نمی‌داند و می‌گوید این برگه موقت بوده تا خانواده‌ها برای دریافت مدرک هولوگرامی اقدام کنند.
در مقابل، جاوید می‌گوید شرط داشتن گذرنامه معتبر و ویزای دارای اعتبار، برای بسیاری از خانواده‌ها دست‌نیافتنی است. او از تفاوت برخورد مناطق آموزش‌وپرورش نیز انتقاد می‌کند و می‌گوید در منطقه ۱۲، که جمعیت مهاجران فاقد مدرک در آن بیشتر است، ثبت‌نام بدون معرفی‌نامه عملاً امکان‌پذیر نیست؛ درحالی‌که در برخی مناطق دیگر، کودکان بدون مدارک نیز پذیرفته شده‌اند.
نبود ظرفیت کافی در مدارس دولتی و توسعه نیافتن امکانات آموزشی نیز از دیگر عواملی است که به گفته این مددکار، بحران را تشدید کرده است.
شهریه‌های سنگین و کاهش حمایت‌های مردمی
هزینه تحصیل، مانع دیگری پیش روی خانواده‌های مهاجر است. به گفته جاوید، شهریه برخی مدارس ویژه اتباع به ۴۰ میلیون تومان می‌رسد؛ مبلغی که پرداخت آن برای خانواده‌های کم‌درآمد، به‌ویژه خانوارهای دارای چند فرزند، دشوار یا ناممکن است.
مدارس مجازی نیز برای کودکانی که به تلفن هوشمند یا ابزار مناسب دسترسی ندارند، راه‌حل مؤثری نیستند. در برخی خانواده‌ها، چند فرزند ناچارند همزمان از یک گوشی استفاده کنند و عملاً امکان مشارکت مؤثر در کلاس‌ها را ندارند.
جاوید می‌گوید مؤسساتی که سال گذشته شهریه برخی دانش‌آموزان را پرداخت می‌کردند، امسال به‌دلیل مشکلات اقتصادی قادر به ادامه این حمایت نیستند. کمک‌های خیرین نیز کاهش یافته و مدارس دولتی، علاوه بر مشکلات پذیرش، از خانواده‌های اتباع مبالغی تحت عنوان کمک به مدرسه مطالبه می‌کنند که به گفته او، گاه بیشتر از مبالغ درخواستی از خانواده‌های ایرانی است.
او با اشاره به فقر گسترده در منطقه ۱۲ می‌گوید حدود ۸۰ درصد خانوارهای این منطقه، اعم از ایرانی و مهاجر، با مشکلات اقتصادی روبه‌رو هستند و توان پرداخت این هزینه‌ها را ندارند.
بازماندگی از تحصیل و خطر کار کودک
جاوید هشدار می‌دهد محرومیت از آموزش، علاوه بر آسیب به عزت‌نفس و آینده کودکان، خطر ورود آن‌ها به بازار کار را افزایش می‌دهد. وقتی خانواده توان تأمین هزینه‌های زندگی را ندارد، کار کودک می‌تواند به راهی برای جبران درآمد تبدیل شود؛ چرخه‌ای که به گفته او، هم کودکان و هم جامعه میزبان را متضرر می‌کند.
او همچنین از برخوردهای فیزیکی با برخی کودکان کار فاقد مدرک و خطر اخراج خانواده‌ها به‌دلیل نداشتن مدارک اقامتی ابراز نگرانی می‌کند و می‌گوید مواردی از بازگرداندن نوجوانان به افغانستان بدون همراهی خانواده نیز گزارش شده است.
با وجود بیش از ۱۰ مراجعه حضوری و ۲۰ تماس با آموزش‌وپرورش و پیگیری از وزارت رفاه، جاوید می‌گوید هنوز راهکار مشخصی برای ثبت‌نام باقی کودکان افغان پیدا نشده است. در همین حال، سهم امیرحسین از آموزش به شش ساعت کلاس در هفته در خانه یکی از همشهریانش، آن هم در ازای پرداخت هزینه، محدود شده است؛ جایگزینی پرهزینه و ناپایدار برای حقی که هنوز از دسترس او دور مانده است.
منبع: رویداد۲۴
