دیدار مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان با رهبران ایران در تهران، در شرایطی برگزار شد که تلاش‌ها برای دستیابی به توافق میان تهران و واشینگتن ادامه دارد. همچنین گزارش‌ها از بررسی گزینه‌های حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران حکایت می‌کنند. نگرانی از گسترش درگیری‌ها و پیامدهای آن برای امنیت کشورهای منطقه، این نشست کم‌سابقه را به بخشی از تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار بحران تبدیل کرده است.
پیمان مکه در آزمون بحران منطقه‌ای
«شاهزاده خالد بن‌سلمان»، وزیر دفاع عربستان، «عاصم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان، و «ابراهیم کالین»، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه، روز دوشنبه به تهران رفتند. همچنین آن‌ها با مقام‌های ارشد ایرانی دیدار کردند. رسانه‌های دولتی ایران گزارش دادند که این هیات با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی، گفت‌وگو کرده است.
وزارت خارجه عربستان حضور خالد بن‌سلمان در مذاکرات را تأیید کرد. این سفر نخستین دیدار مشترک مقام‌های ارشد سه کشور با ایران از زمان تشدید درگیری‌های عربستان و حوثی‌ها در یمن به شمار می‌رود.
عربستان، ترکیه و پاکستان در ماه آگوست پیمان دفاعی مشترکی با عنوان «پیمان مکه» امضا کردند. شکل‌گیری این پیمان در شرایطی بود که تردیدها درباره میزان اتکاپذیری حمایت امنیتی آمریکا افزایش یافته و کشورهای منطقه به دنبال سازوکارهای دیگری برای حفاظت از منافع خود بودند.
این نگرانی‌ها پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه و مواجهه کشورهای عربی خلیج فارس با موجی از موشک‌ها و پهپادهای ایرانی شدت گرفت.
تلاش برای جلوگیری از حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران
اهمیت مذاکرات تهران تنها به روابط سه کشور با ایران محدود نمی‌شود. به گزارش نیویورک‌تایمز، مقام‌های آمریکایی و افراد مطلع از گفت‌وگوها گفته‌اند واشینگتن و تل‌آویو در حال بررسی طرح‌هایی برای حمله احتمالی به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در هفته آینده هستند.
در چنین شرایطی، کشورهای منطقه می‌کوشند از بازگشت درگیری گسترده جلوگیری کنند. علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در گفت‌وگو با شبکه پرس‌تی‌وی هدف دیدارهای اخیر را تقویت امنیت منطقه‌ای اعلام کرد.
برای عربستان، خطر ازسرگیری جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل با تهدیدهای امنیتی دیگری نیز همراه است. ریاض در هفته‌های اخیر با تشدید درگیری‌ها با نیروهای حوثی در یمن روبه‌رو بوده است. همچنین حملات مرگ‌باری، از جمله به فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی در اطراف عربستان، گزارش شده است.
ازسرگیری جنگ با ایران می‌تواند خطر حملات تازه به خاک عربستان را افزایش دهد. موضوعی که در کنار درگیری با حوثی‌ها، فشار امنیتی بیشتری بر این کشور وارد خواهد کرد. حضور خالد بن‌سلمان، برادر و فرستاده مورد اعتماد ولیعهد سعودی، در تهران می‌تواند نشانه‌ای از جدیت ریاض در جلوگیری از تشدید بیشتر بحران و حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران باشد.
میانجی‌گری قطر و پاکستان برای توافق پنج‌روزه
مذاکرات تهران در ادامه تلاش‌های قطر و پاکستان برای نزدیک کردن مواضع ایران و آمریکا انجام می‌شود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، پیش‌تر گفته بود میانجی‌گران قطری یک روز پیش از نشست روز دوشنبه به تهران سفر کرده‌اند تا به توافقی میان دو کشور کمک کنند. همچنین مانع ازسرگیری جنگ منطقه‌ای شوند.
عاصم منیر نیز هفته گذشته برای کمک به روند دیپلماتیک به تهران رفته بود.
یک مقام خلیج فارس که به شرط ناشناس ماندن درباره مذاکرات صحبت کرد، گفت نشست روز دوشنبه از تلاش‌های میانجی‌گران قطری و پاکستانی حمایت می‌کند. به گفته او، یکی از اهداف اصلی این گفت‌وگوها ترغیب ایران به نشان دادن انعطاف کافی برای دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک با آمریکاست.
دو دیپلمات مطلع از مذاکرات نیز اعلام کردند که میانجی‌گران قطری در حال بررسی توافقی هستند که بر اساس آن، ایران و آمریکا طی پنج روز امتیازهایی متقابل ارائه دهند. طبق این طرح، ایران تنگه هرمز را به روی کشتیرانی تجاری باز می‌کند و آمریکا نیز محاصره دریایی بنادر ایران را برمی‌دارد. اقدامی که به تشدید بحران اقتصادی ایران دامن زده است.
با این حال، زمان‌بندی اجرای تعهدات دو طرف همچنان یکی از موانع اصلی توافق است. میانجی‌گران همچنین تلاش می‌کنند ایران در مرحله نخست، درباره برنامه هسته‌ای خود امتیازی ارائه دهد.
اختلاف هسته‌ای همچنان مانع اصلی است
تهران بارها با واگذاری بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود مخالفت کرده است. محسن رضایی نیز هفته گذشته تأکید کرد که «حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده» از ایران خارج نخواهد شد.
مقام‌های ایرانی در روزهای گذشته نسبت به امکان دستیابی به توافق ابراز بدبینی کرده‌اند. آن‌ها همچنین هشدار داده‌اند که در صورت حمله دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران، دامنه اهداف پاسخ نظامی کشور می‌تواند به مراکز اینترنتی و کابل‌های زیردریایی در منطقه گسترش یابد.
در نتیجه، حتی اگر مذاکرات جاری به توافقی درباره تنگه هرمز و محاصره دریایی منجر شود، اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای همچنان می‌تواند مانع پیشرفت روند دیپلماتیک شود.
تهران به دنبال ترتیبات امنیتی منطقه‌ای است
این مذاکرات از منظر ایران نیز اهمیت سیاسی دارد. تهران خواهان آن است که ترتیبات امنیتی منطقه تا حد امکان بدون محوریت آمریکا شکل بگیرد و کشورهای منطقه درباره منافع مشترک و مسائل امنیتی خود مستقیما تصمیم بگیرند.
برای عربستان و دیگر کشورهای منطقه نیز جلوگیری از گسترش جنگ، در شرایطی که تهدیدهای امنیتی هم‌زمان در چند جبهه افزایش یافته‌اند، اهمیت فزاینده‌ای دارد.
با وجود تحرکات دیپلماتیک اخیر، هنوز روشن نیست که این تلاش‌ها تا چه اندازه می‌توانند اختلافات تهران و واشینگتن را کاهش دهند. سرنوشت توافق احتمالی به نحوه اجرای امتیازهای متقابل، رفع محاصره دریایی، بازگشایی تنگه هرمز و یافتن راه‌حلی برای اختلاف هسته‌ای وابسته است؛ مسائلی که حل‌نشدن آن‌ها می‌تواند خطر بازگشت درگیری‌ها را همچنان بالا نگه دارد.
منبع: زومون
