سالهاست هزاران نفر از زنان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) از افت ناگهانی اثر داروها و شدت گرفتن علائم بیماری خود در روزهای نزدیک به دوران پریود شکایت دارند؛ موضوعی که اغلب از سوی جامعهٔ پزشکی نادیده گرفته شده یا به ضعفهای شخصی نسبت داده شده است. اما اکنون، برای نخستین بار، پژوهشهای جدید دانشمندان در بریتانیا و هلند با بررسی رابطهٔ میان نوسانات هورمونی، میزان دوپامین و چرخهٔ پریود، مهر تأییدی بر تجربیات این زنان زدهاند. این یافتهها نهتنها دلیل افت کارایی داروها در طول ماه را روشن میکنند، بلکه راه را برای تغییر در روشهای درمانی و پایان دادن به چرخهٔ سرزنش خود در میان زنان مبتلا به این اختلال هموار میسازند.
چرا علائم ADHD در زنان با چرخهٔ پریود تشدید میشود؟
وقتی «کت فرایز» در ۳۷سالگی و پس از سالها دستوپنجه نرمکردن با خستگی مفرط، مشکلات ارتباطی، چالشهای عاطفی و آسیبهای جسمی تصادفی، مبتلا به ADHD تشخیص داده شد، این تشخیص و دسترسی به درمان پس از آن، زندگیاش را زیر و رو کرد. بااینحال، هنوز روزهایی در چرخهٔ پریودش وجود دارد که دارو چنان بیاثر میشود که شک میکند آیا اصلاً قرصهایش را خورده است یا نه. او میگوید: «بعضی ماهها احساس میکنم چند روز متوالی دارو اصلاً مثل همیشه اثر نمیکند.»
با وجود اینکه زنان بارها به پزشکان، دوستان و گروههای حمایتی آنلاین گفتهاند که هورمونهایشان علائم ADHD را تشدید میکنند و باعث میشوند داروها اثربخشی کمتری داشته باشند، تاکنون پژوهشهای اندکی برای بررسی این ارتباط انجام شده است. اکنون، در نخستین مطالعه از این نوع، پژوهشگران دانشگاه کوئین مری و کینگز کالج لندن از ۵۰ زن مبتلا به ADHD که دارو مصرف میکنند، خواستهاند چرخهٔ قاعدگی خود و تأثیر آن بر این اختلال عصبیرشدی و همچنین زندگی روزمرهشان را ثبت و پیگیری کنند.
فرایز میگوید: «برای من، این فقط بخش دیگری از زندگی بهعنوان یک زن مبتلا به ADHD است که باید یاد بگیرم چگونه با آن کنار بیایم.» او تاکنون دربارهٔ این موضوع با پزشک عمومی خود صحبت نکرده است؛ زیرا در گذشته تجربهٔ خوبی از حمایت پزشکان در زمینهٔ ADHD نداشته است. بااینحال، دربارهٔ پژوهشی که مدتها انتظار آن را کشیدهاند، میگوید: «دانش، قدرت است و پژوهش واقعاً کمک میکند کنار آمدن با زندگی آسانتر شود.»
نقش کلیدی استروژن و دوپامین در تشدید نشانههای بیماری
زمانی که معیارهای تشخیص ADHD در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ میلادی تدوین شدند، این معیارها عمدتاً بر علائم بیشفعالی آشکار متمرکز بودند؛ علائمی که در پسران و مردان، در مقایسه با زنان، شایعترند. در مقابل، دختران و زنان ممکن است بیشتر علائم بیتوجهی داشته باشند یا اختلال خود را پنهان و درونی کنند؛ وضعیتی که ممکن است تا زمان بروز تغییرات مهمی مانند بارداری، دوران پیشیائسگی یا پس از یائسگی ادامه پیدا کند و این ظاهر حفظشده را فرو بریزد. دکتر «شوان متیکن» میگوید: «زنان مبتلا به ADHD، چه آنها که اختلالشان تشخیص داده شده و چه کسانی که هنوز تشخیص داده نشدهاند، در این دورهها به دلیل تغییرات هورمونی بسیار آسیبپذیرتر میشوند.»
ارتباط میان نوسانات هورمونی و ADHD هنوز بهاندازهٔ کافی بررسی نشده است، اما پزشکان میدانند دوپامین یکی از انتقالدهندههای عصبی اصلی در مغز است که در مسائلی مانند تمرکز، انگیزه و عملکردهای اجرایی نقش کلیدی دارد. هورمونهای زنانه، بهویژه استروژن، میتوانند بر نحوهٔ پیامرسانی دوپامین در مغز تأثیر بگذارند. نظریههایی وجود دارند که نشان میدهند افت استروژن در برخی فازهای چرخهٔ قاعدگی برای افراد مبتلا به ADHD میتواند در عملکرد دوپامین اختلال ایجاد کند و در نتیجه، اثر دارو را تغییر دهد یا نشانهها را شدیدتر کند.
وقتی نبود تشخیص، زنان را به سرزنش خود سوق میدهد
در صورت تشخیص داده نشدن این اختلال ــ تخمین زده میشود ۵۰ تا ۷۵ درصد زنان مبتلا به ADHD تشخیص داده نشدهاند ــ این علائم میتوانند به سرزنش خود منجر شوند. فرایز میگوید: «مثل خیلی از زنان فکر میکردم فقط باید بیشتر تلاش کنم، منظمتر باشم، استرسم را بهتر مدیریت کنم یا کمتر احساساتی شوم. وقتی علتی برای مشکلاتت نداری، خیلی راحت این چالشها را به حساب ضعفهای شخصی میگذاری. وقتی نمیدانید چرا بعضی چیزها به شکلی نامتناسب سخت به نظر میرسند، خیلی راحت به این نتیجه میرسید که مشکل از خود شماست… به همین دلیل، چنین پژوهشهایی بسیار ارزشمندند؛ چون با ارائهٔ مدرک به ما یادآوری میکنند چرا چنین احساساتی داریم.»
آیا دوز داروی ADHD باید در مراحل چرخهٔ قاعدگی تغییر کند؟
در سال ۲۰۲۳، پزشکان در کلینیکی در هلند، پس از مشاهدهٔ اینکه چند زن از شدیدتر شدن نشانههای افسردگی و ADHD یا بیاثری داروی خود در مرحلهٔ پیش از پریودِ چرخهٔ قاعدگی شکایت داشتند، تصمیم گرفتند در اینباره پژوهشی انجام دهند. آنها دوز داروی ۹ شرکتکننده را در دوران پریود افزایش دادند و پاسخ آنها به دارو و عوارض جانبی آن را بین ۶ تا ۲۴ ماه زیر نظر گرفتند. نشانههای ADHD و خلقوخوی هر ۹ زن با حداقل عوارض جانبی بهبود یافت و تمام آنها تصمیم گرفتند دوز بالاتر را در دورهٔ پیش از پریود ادامه دهند.
پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که «افزایش دوز دارو میتواند به کاهش شدت نشانههای شناختی و عاطفی پیش از پریود در زنان مبتلا به ADHD کمک کند و پیامدهای بالینی مهمی داشته باشد.» البته این کار باید بهصورت فردی بررسی شود و تنظیم دوز داروها در فاز لوتئال چرخهٔ پریود نیازمند تحقیقات بیشتری است تا درمانی ایمن، بهینه و متناسب با شرایط هر فرد ارائه شود. بااینحال، پس از گذشت سالها، پیشرفت در این زمینه همچنان کند است.
دکتر متیکن این سرعت لاکپشتی را وضعیتی «تأسفبار» میداند. او میگوید: «فکر میکنم درحالیکه منتظریم پژوهشها در مسیر درست پیش بروند و یافتههای پژوهشی به تغییر در شیوههای درمان بالینی تبدیل شوند، بسیار مهم است که با وجود نبود شواهد پژوهشی قدرتمند، راهی پیدا کنیم تا به زنان و تجربهٔ زیستهٔ آنها گوش دهیم.»
صفهای طولانی درمان و پناه بردن به شبکههای اجتماعی
در بریتانیا، صف انتظار برای ارزیابی ADHD به نیم میلیون نفر میرسد و در سال ۲۰۲۴، به بیماران در شهرهای لیدز و یورک گفته شد که باید ۱۰ سال در انتظار بمانند؛ چراکه بیمارستانهای سراسر کشور پذیرش ارجاعات جدید را متوقف کرده بودند.
در شرایطی که دسترسی به آزمایشهای تشخیصی و درمان محدود است، اطلاعات دربارهٔ ADHD بهصورت تجربی و دهانبهدهان از فردی به فرد دیگر منتقل میشوند و صدها هزار یا حتی میلیونها نفر نیز در فضای آنلاین دربارهٔ آن اطلاعات ردوبدل میکنند. حتی یک مطالعهٔ دانشگاهی در سال گذشته نشان داد که برخی محتوای شبکههای اجتماعی، ADHD را بهعنوان اختلالی «بامزه» و جذاب جلوه میدهند و تجربههای عادی روزمره، مانند فراموش کردن کلید خانه یا نامرتب بودن اتاق، را بهعنوان علائم بیماری معرفی میکنند.
محتوای مجازی دربارهٔ ADHD؛ آگاهی از چرخهٔ قاعدگی یا تشخیص نادرست؟
دکتر متیکن در واکنش به انتقادهای منفی از شبکههای اجتماعی میگوید: «من موافق نیستم که شبکههای اجتماعی را کاملاً نادیده بگیریم. این پلتفرمها به افزایش آگاهی و کاهش انگ اجتماعی کمک کردهاند. در مورد هر اختلال دیگری که در روانپزشکی درمان میکنیم، این دو پیامد را مثبت تلقی میکنیم، اما به نظر میرسد در مورد شبکههای اجتماعی، بهویژه دربارهٔ اختلالاتی که ظاهراً مد روز شدهاند، مانند ADHD، انتقادات بسیار شدیدتری دربارهٔ انتشار اطلاعات نادرست وجود دارد.»
وقتی صحبت از ADHD و ارتباط آن با چرخهٔ قاعدگی میشود، محتوای بیشماری در فضای مجازی وجود دارد. در ویدئویی در تیکتاک با عنوان «وقتی میخواهی با من صحبت کنی، اما من در دورهٔ پیش از قاعدگی هستم؛ یعنی نشانههای ADHD شدیدتر شده و در حالت تحریک بیشازحد قرار دارم»، دختری با کلافگی دستهایش را روی سرش گذاشته است. دختری دیگر زیر این ویدئو کامنت گذاشته است: «وای خدا، چرا تحقیق دربارهٔ ارتباط ADHD و چرخهٔ پریود اینقدر سخت است؟!» این کامنت در سال ۲۰۲۳ ثبت شده است.
دکتر «سالی کبین»، روانپزشکی که در پژوهش کینگز کالج همکاری داشته است، معتقد است زنان با افت دوپامین در طول چرخهٔ پریود خود، بیشتر دست به «تصمیمات پرخطر» میزنند؛ رفتارهایی مانند استفاده نکردن از روشهای پیشگیری، پرخوری یا خرج کردن بیحساب پول. اما دکتر متیکن ترجیح میدهد از این نشانه با عنوان «تکانشگری یا تشدید اختلال در تصمیمگیری اجرایی» یاد کند که بر اثر افت استروژن رخ میدهد. او میگوید: «من چندان طرفدار واژهها و برچسبهایی نیستم که انگشت اتهام را بهسوی افراد میگیرند.»
از سرزنش خود تا پذیرش و مهربانی با بدن
همانطور که فرایز اشاره میکند، زنان مبتلا به ADHD اغلب از قبل نیز به دلیل مشکلاتی که آنها را نقص شخصی خود میپنداشتند، خودشان را سرزنش میکنند؛ مشکلاتی مانند احساس غرقشدن در مسئولیتها، خستگی مزمن ناشی از پنهان کردن علائم و بینظمی هیجانی.
فرایز و زنانی مانند او، تا زمانی که یافتههای پژوهشی دربارهٔ ADHD به تغییر در روشهای درمانی منجر شوند، کار چندانی برای تغییر تأثیر فیزیولوژیک هورمونها بر بدنشان نمیتوانند انجام دهند. اما او میگوید: «میتوانم نسبت به اتفاقی که در بدنم میافتد و انتظاری که هر هفته از خودم دارم، آگاه باشم. اگر زمانی دچار مشکل شوم یا احساس کنم میتوانستم بهتر عمل کنم، میتوانم با خودم مهربانتر باشم. پذیرفتن این واقعیت که نمیتوانم و قرار نیست همیشه در بهترین وضعیت خودم باشم، دشوار اما مهم است و رسیدن به این پذیرش برای من زمان زیادی برده است.»
منبع: ایندیپندنت
