همزمان با افزایش نگرانی کشورهای عربی از آسیبپذیری خود در برابر درگیریهای منطقهای و کاهش اطمینان به نقش امنیتی آمریکا، مقامهای قطر و امارات بر ضرورت گفتوگو با ایران و ایجاد ترتیبات امنیتی جدید در خلیج فارس تأکید کردهاند؛ مواضعی که میتواند روابط ایران با منطقه و بهویژه کشورهای عربی را وارد مرحله تازهای کند.
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در حال بازنگری در نحوه تعامل خود با ایران هستند؛ رویکردی که پس از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و آشکار شدن ابعاد آسیبپذیری کشورهای منطقه در برابر حملات، شکل تازهای به خود گرفته است.
«شیخ محمد بن عبدالرحمن آلثانی»، نخستوزیر قطر، روز دوشنبه ۲۱ سپتامبر (۳۰ شهریور)، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت جنگی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه علیه ایران آغاز کردند، برای کشورهای خلیج فارس یک «هشدار بیدارباش» بوده است. او تأکید کرد کشورهای منطقه باید بهصورت جمعی برای ایجاد روابط مناسب با تهران تلاش کنند؛ اقدامی که میتواند روابط ایران را با همسایگان منطقهای بویژه کشورهای عربی را بهبود ببخشد. او گفت: «ما در همین مسیر حرکت میکنیم. شرکای منطقهای ما نیز به این موضوع باور دارند.»
کشورهای عربی خواستار گفتوگوی مستقیمتر با تهران
«انور قرقاش»، مشاور دیپلماتیک رئیسجمهوری امارات، خواستار گسترش گفتوگوهای منطقهای با ایران شد؛ گفتوگوهایی که هدف آنها کاهش تنش میان کشورهای عربی و بهبود مناسبات آنها با ایران است. او با اشاره به پیشرفت محدود مذاکرات تهران و واشینگتن گفت برای بحث درباره آینده منطقه باید «نگرشی جدید» شکل بگیرد. قرقاش تأکید کرد گفتوگو درباره ثبات منطقه نباید تنها به آمریکا و ایران محدود شود و کشورهای عربی نیز باید مستقیماً در این روند حضور داشته باشند.
قرقاش پیشتر در همین ماه گفته بود: «ایران همچنان همسایه ماست و در مقطعی باید راهی برای بازگرداندن آنچه قابلبازگرداندن است، پیدا کنیم… جغرافیا هیچ گزینه دیگری جز تعامل برای ما باقی نمیگذارد.»
نخستوزیر قطر نیز بر لزوم ایجاد یک سازوکار امنیتی فراگیر تأکید کرد؛ سازوکاری که به گفته او باید ایران و کشورهای عربی خلیج فارس را در یک چارچوب مشترک قرار دهد و مانع از آن شود که هر یک از طرفها دیگری را تهدید کند.
ریاض بهدنبال کاهش تنش با ایران
در همین حال، دیپلماتها و تحلیلگران میگویند عربستان سعودی از زمان آغاز جنگ، ایده ایجاد پیمان عدم تعرض میان ایران و کشورهای منطقه را مطرح کرده است. این طرح بخشی از رایزنیهای ریاض با متحدانش درباره نحوه جلوگیری از تشدید دوباره تنشها پس از پایان جنگ عنوان شده است.
«صنم وکیل»، پژوهشگر اندیشکده چتمهاوس، معتقد است تحولات جنگ باعث شده رهبران کشورهای خلیج فارس در محاسبات امنیتی خود تجدیدنظر کنند. به گفته او، این کشورها اکنون با شرایطی مواجهاند که از یک سو رابطه پرتنشی با ایران دارند و از سوی دیگر، نمیتوانند مانند گذشته تنها به آمریکا بهعنوان تضمینکننده امنیت خود تکیه کنند.
وکیل میگوید تضعیف ایران پس از جنگ، در کنار کاهش اتکای کشورهای منطقه به یک قدرت خارجی، میتواند زمینه را برای نقشآفرینی بیشتر آنها در طراحی ترتیبات امنیتی منطقه فراهم کند.
حملات حوثیها معادلات امنیتی عربستان را پیچیدهتر کرده است
این بحثها در شرایطی مطرح میشود که عربستان سعودی بار دیگر با حملات حوثیهای یمن مواجه شده است. حوثیهای مورد حمایت ایران در هفتههای اخیر حملات خود علیه عربستان را از سر گرفتهاند و تقریباً بهصورت روزانه موشک و پهپاد بهسوی این کشور شلیک میکنند.
ریاض از آمریکا نیز برای مقابله با این حملات درخواست کمک کرده است، اما «دونالد ترامپ»، رئیسجمهوری آمریکا، تاکنون با مشارکت نیروهای آمریکایی در حملات علیه حوثیها موافقت نکرده است.
در مقابل، «اندی برنهام»، نخستوزیر بریتانیا، روز دوشنبه اعلام کرد لندن با درخواست عربستان برای کمک موافقت کرده و یک هواپیمای سوخترسان نیروی هوایی سلطنتی برای مدت محدودی در عملیات «سوخترسانی هوایی تدافعی» مشارکت خواهد کرد.
امارات مسیر کاهش تنش را در پیش گرفته است
امارات نیز که در ماههای نخست جنگ هدف نزدیک به سه هزار موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفت، در ابتدا موضعی سخت در برابر تهران اتخاذ کرد و دهها حمله هوایی علیه ایران انجام داد. با این حال، ابوظبی در ادامه تلاش کرده است از سطح تنشها بکاهد؛ رویکردی که با تلاش این کشور برای حفظ موقعیت خود بهعنوان یکی از مراکز اصلی مالی، تجاری و گردشگری منطقه همراه شده است.
دیدار اخیر «شیخ خالد بن محمد بن زاید آلنهیان»، ولیعهد ابوظبی، با «مسعود پزشکیان» در حاشیه نشست بریکس در هند نیز یکی از نشانههای ادامه تماسهای سیاسی میان دو کشور بود.
کشورهای عربی با این نگرانی روبهرو هستند که در دوران پس از جنگ با ایرانی مواجه خواهند بود که اگرچه تضعیف شده، همچنان توانایی تهدید کشورهای منطقه را دارد. تهران در جریان درگیریها توانایی خود برای حمله به نقاط مختلف منطقه و ایجاد اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز را نشان داده است؛ تنگهای که برای صادرات و واردات کشورهای حوزه خلیج فارس اهمیت حیاتی دارد.
تلاشهای دیپلماتیک در نیویورک
در چنین شرایطی، نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک فرصتی تازه برای رایزنی درباره آینده روابط ایران، آمریکا و کشورهای عربی فراهم کرده است.
قطر که در تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ میان واشینگتن و تهران نقش داشته، همچنان کانالهای ارتباطی غیررسمی میان دو طرف را باز نگه داشته است؛ هرچند مذاکرات مستقیم میان ایران و آمریکا در جریان نیست.
انتظار میرود رهبران کشورهای عربی در حاشیه نشست مجمع عمومی با ترامپ دیدار کنند و درباره تحولات منطقه گفتوگو داشته باشند. پزشکیان و «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه ایران، نیز برای شرکت در این نشست به نیویورک میروند.
ترامپ در گفتوگو با فاکسنیوز گفته است که «احتمالاً» با دیدار با پزشکیان موافقت خواهد کرد. او در عین حال گفته در حال بررسی گزینههایی از جمله «از بین بردن ایران»، فرسوده کردن اقتصادی این کشور یا دستیابی به یک توافق است.
منبع: یورونیوز
