«زندایا» به‌دلیل استفاده از جواهرات نفیس ایرانی در رویداد «اودیسه» با موجی از انتقادها روبه‌رو شد. این ستاره سینما در حال تبلیغ فیلم حماسی «کریستوفر نولان»، زیورآلاتی طلایی با قدمتی نزدیک به ۳۰۰۰ سال به گوش داشت.
گلایه باستان‌شناسان از دست‌اندازی به میراث ایران
«اودیسه» داستان سفر طولانی یک پادشاه یونانی برای بازگشت به خانه است. اما یک جفت گوشواره که در تور تبلیغاتی اقتباس جدید این فیلم استفاده شده (و جدایی طولانی آن‌ها از سرزمین مادری‌شان) خود به موضوعی جنجالی تبدیل شده است.
در یک مراسم عکاسی در لندن، زندایا با به گوش داشتن جفتی از گوشواره‌های باستانی که از اشیای متعلق به حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده‌اند، توجه رسانه‌ها را جلب کرد.
موج انتقادها خیلی سریع شکل گرفت و باستان‌شناسان از استفاده از این آثار ارزشمند و دارای اهمیت فرهنگی به عنوان اکسسوری در تبلیغ یک فیلم هالیوودی گلایه کردند؛ اقدامی که آن را «دست‌اندازی» به سهم ایران در فرهنگ جهانی دانستند.
سرنوشت گنجینه زیویه و جواهرات ایرانی زندایا
این گوشواره‌های ارزشمند و باستانی متعلق به گالری «بارون لندن» است؛ مجموعه‌ای فعال در حوزه معامله آثار هنری در منطقه «می‌فر» لندن که در وب‌سایت خود آورده: «گالری ما با تکیه بر اصل رازپوشی و حفظ حریم خصوصی، با کلکسیونرها، مراجع حقوقی اموال و نهادهای هنری همکاری می‌کند تا آثار شاخص و ارزشمند را شناسایی کرده و به جایگاه شایسته‌شان منتقل کند.»
بر اساس بیانیه رسمی بارون، این آثار که در سال ۲۰۲۵ از جواهرفروشی دیگری در لندن به نام «گلن اسپایرو» خریداری شده‌اند، «به گنجینه زیویه نسبت داده می‌شوند که در اواخر دهه ۱۹۴۰ در شمال‌غرب ایران کشف شد.»
این گنجینه مجموعه‌ای از طلا، نقره، برنز و سفال بود که در سال ۱۹۴۷ کشف و توسط چوپانان غارت شد. طبق یک مقاله پژوهشی در سال ۲۰۱۵، قطعات باقی‌مانده «در دهه ۱۹۶۰ از ایران به بازارهای عتیقه فروخته شدند» و «اکنون در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی مختلف پراکنده‌اند.»
شوک تاریخ‌نگاران هنر؛ نقد بی‌اطلاعی طراحان لباس
پروفسور «سوسن بابایی»، تاریخ‌نگار هنر ایرانی‌تبار و استاد موسسه «کورتولد» گفت: «تکان‌دهنده است که حتی یک نفر هم با خودش فکر نکرده شاید این کار درست نباشد.» او با ابراز خشم از اینکه زندایا این جواهرات تاریخی ایرانی را به گوش کرده، افزود: «در بین کسانی که لباس سلبریتی‌ها را طراحی می‌کنند، اکسسوری به آن‌ها می‌پوشانند و آن‌ها را به عنوان نمادهای زیبایی و قدرت و تجلی بلندنظری فیلم معرفی می‌کنند، دانش و حساسیت فرهنگی کافی وجود ندارد.» نمایندگان زندایا و استایلیست او هنوز به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخ نداده‌اند.
این جنجال در شرایطی رخ می‌دهد که نهادهای غربی نگهدارنده آثار باستانی نیز زیر ذره‌بین هستند. موزه بریتانیا به‌خاطر نگهداری برنزهای غارت‌شده «بنین»، الواح «محراب مقدس» اتیوپی و مرمرهای «پارتنون» با انتقادهایی مواجه بوده است.
در سال ۲۰۲۲، «کیم کارداشیان» در مراسم مت گالا لباسی را پوشید که متعلق به «مرلین مونرو» بود. «اسکات فورتنر»، که مجموعه‌ای از آثار مربوط به مونرو را در اختیار دارد، آن زمان به بی‌بی‌سی گفت: «وقتی چیزی تا این حد باارزش می‌خرید، باید به تعهد خود برای حفاظت و نگهداری از آن پایبند بمانید… و واضح است که این اتفاق نیفتاد.» مالکان آن لباس هرگونه آسیب به آن را رد کردند.
جنجال اخلاقی یک ویدئو و دفاعیه گالری بارون
دکتر «آنلیس بائر»، باستان‌شناس و تهیه‌کننده‌ای که ویدئویش درباره گوشواره‌های باستانی استفاده‌شده توسط زندایا با انتقادهایی روبه‌رو شد (زیرا برخی آن را تایید استفاده از این آثار تلقی کردند) گفت مسئله اخلاقی اصلی «این است که خود گوشواره‌ها از اشیای باستانی غارت‌شده ساخته شده‌اند.» او افزود: «به گوش انداختن این جواهرات باارزش ایرانی توسط زندایا یک موضوع فرعی است… اما چون او این گوشواره‌ها را روی فرش قرمز افتتاحیه‌ی یک فیلم بزرگ بین‌المللی پوشیده، ناگهان این موضوع را به شکلی بی‌سابقه در معرض دید عموم قرار داده است.»
بر اساس بیانیه گالری بارون، از این گوشواره‌ها «با رعایت کامل تمامی ضوابط قانونی و بر پایه شناسنامه و پیشینه ثبت‌شده، به شکلی مسئولانه نگهداری می‌شود.»
بابایی گفت این زیورآلات احتمالاً «مفاهیم معنوی بسیار مهمی» داشته‌اند و افزود: «این اشیا برای نمایش به عنوان اکسسوری ساخته نشده‌اند… این‌ها میراث بشری و میراث جهانی هستند، نه صرفاً چند تکه اکسسوری.» او تأکید کرد که نتیجه این کار «تهی‌کردن گوشواره‌ها از هرگونه معنا» است و آن را «مصادره، سطحی‌سازی و دگرگون‌سازی سهم فرهنگی ایران باستان در تمدن بشری» توصیف کرد.
تناقض در نمایش جواهرات ایرانی توسط زندایا و تخریب میراث فرهنگی
زمان‌بندی این ماجرا نیز خشم بیشتری برانگیخته است. بابایی به تناقضی دردناک اشاره کرد که در آن تور تبلیغاتی «اودیسه» در حال «زیباسازی و جذاب‌سازی آثار باستانی ایران» است، در حالی که «میلیاردها دلار آمریکایی برای بمباران ایران هزینه می‌شود»؛ بمباران‌هایی که به تخریب محوطه‌های فرهنگی و تاریخی می‌انجامد.
گالری بارون در بیانیه خود افزود: «هدف از این امانت‌دهی هرگز تجاری نبوده، بلکه ادای احترام به هنر شگفت‌انگیز زرگران ایران باستان و تشویق به قدردانی گسترده‌تر از یکی از بزرگ‌ترین سنت‌های هنری جهان بوده است. در زمانی که ایران اغلب از زاویه سیاست‌های معاصر بازنمایی می‌شود، امیدواریم این گوشواره‌های ارزشمند و باستانی یادآور میراث عمیق فرهنگی، هنری و تاریخی این کشور باشد.»
حاشیه‌ای تازه در فیلم جدید اودیسه
فیلم «اودیسه» به‌دلیل یکی از لوکیشن‌های فیلم‌برداری‌اش هم مورد انتقاد قرار گرفته است. فیلم‌سازان «صحراوی» خواستار تحریم این فیلم شده‌اند، زیرا از شهر «الداخله» در صحرای غربیِ تحت اشغال (منطقه‌ای تحت کنترل مراکش که گاه «آخرین مستعمره آفریقا» خوانده می‌شود) به‌عنوان محل فیلم‌برداری استفاده شده است.
منبع: گاردین
