در بررسی روند رشد و تحولات اقتصادی اخیر، ایران در نخستین فصل سال ۱۴۰۵ یکی از شدیدترین افت‌های خود را در سال‌های اخیر تجربه کرد؛ کاهش شدید تولید نفت و گاز، افت فعالیت‌های صنعتی، کاهش تجارت خارجی و عقب‌نشینی سرمایه‌گذاری، اندازه اقتصاد کشور را نسبت به بهار سال گذشته کوچک‌تر کرده است.
آثار جنگ و اختلال در اقتصاد نمایان شد
آمارهای جدید مرکز آمار ایران نشان می‌دهد این افت تنها به بخش نفت محدود نمانده و بخش‌های مختلف اقتصاد را نیز در بر گرفته است. تولید ناخالص داخلی با احتساب نفت در بهار امسال به ۲۱۷۹ همت رسید، در حالی که این رقم در بهار ۱۴۰۴ حدود ۲۴۲۵ همت بود. به این ترتیب، ارزش واقعی تولید ناخالص داخلی طی یک سال، حدود ۲۴۶ همت کاهش یافته است.
در همین مدت، تولید ناخالص داخلی بدون نفت نیز از ۱۸۰۴ همت به ۱۷۲۲ همت رسید و به این ترتیب، اقتصاد غیرنفتی ایران نیز، با وجود وابستگی کمتر به درآمدهای نفتی، با ارزیابی وضعیت فعلی، از پیامدهای شوک‌های اقتصادی اخیر در امان نمانده است.
این آمار، نخستین برآورد رسمی مرکز آمار از عملکرد اقتصاد ایران پس از جنگ ۴۰ روزه است. هرچند بخش قابل توجهی از آثار جنگ در آمار فصل زمستان به‌طور کامل نمایان نشد، داده‌های بهار تصویر روشن‌تری از پیامدهای اختلال در زیرساخت‌ها، تجارت خارجی و زنجیره تامین ارائه می‌کند.
صنایع و معادن بیشترین افت را داشتند
بررسی عملکرد سه گروه اصلی اقتصاد نشان می‌دهد که ارزش افزوده بخش کشاورزی در بهار امسال، در مسیر رشد شاخص‌های اقتصادی در ایران، ۲.۳ درصد افزایش یافته، اما صنایع و معادن با افت ۱۴.۷ درصدی و خدمات با کاهش ۴.۸ درصدی مواجه شده‌اند.
در گروه صنایع و معادن، استخراج نفت خام و گاز طبیعی با کاهش ۲۶.۴ درصدی، بیشترین افت را داشته است. توزیع گاز طبیعی نیز ۲۱.۳ درصد کاهش یافته است. همچنین تولید بخش صنعت ۲.۵ درصد، تامین آب و برق ۵.۴ درصد و ساختمان ۶.۴ درصد کاهش داشته‌اند.
در بخش خدمات نیز حمل‌ونقل، انبارداری و ارتباطات با افت ۱۷ درصدی، بیشترین کاهش را ثبت کرده‌اند. با این حال، برخی فعالیت‌های خدماتی همچنان رشد مثبت داشته‌اند؛ از جمله واسطه‌گری‌های مالی با رشد ۲ درصدی و سایر خدمات عمومی، اجتماعی و شخصی با رشد ۱۳.۱ درصدی.
در سمت مصرف نیز مصرف نهایی خصوصی ۴ درصد و مصرف دولت ۱.۷ درصد کاهش داشته است و مجموعه این عوامل، در کنار افت تولید نفت و صنایع، تصویری روشن از وضعیت عرضه، تقاضا و سرمایه‌گذاری در اقتصاد امروز ایران، در نخستین فصل سال ۱۴۰۵، ارائه می‌کند.
نفت ۶.۷۴ واحد درصد از افت اقتصادی را رقم زد
داده‌های مرکز آمار نشان می‌دهد استخراج نفت و گاز طبیعی، به‌تنهایی، ۶.۷۴ واحد درصد از افت ۱۰.۱ درصدی تولید ناخالص داخلی را توضیح می‌دهد. این موضوع نشان‌دهنده وزن بالای بخش نفت در نوسانات اقتصادی ایران است.
سهم نفت از تولید ناخالص داخلی نیز از ۲۵.۶ درصد در بهار ۱۴۰۴ به حدود ۲۱ درصد در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته است. این تغییر عمدتاً در نتیجه افت ۲۶.۴ درصدی تولید نفت رخ داده است. با این حال، کاهش هم‌زمان تولید ناخالص داخلی بدون نفت نشان می‌دهد که افت اقتصادی به بخش نفت محدود نمانده و فعالیت‌های داخلی نیز تحت تأثیر قرار گرفته‌اند.
رشد اقتصادی بدون نفت از این جهت اهمیت دارد که عملکرد بخش‌هایی مانند صنعت، خدمات و کشاورزی را مستقل از درآمدهای نفتی نشان می‌دهد. کاهش این شاخص می‌تواند بیانگر آن باشد که اقتصاد داخلی نیز با محدودیت‌های تولید، سرمایه‌گذاری، تجارت و تقاضا مواجه شده است.
کاهش تجارت و سرمایه‌گذاری؛ موانع رشد و توسعه اقتصادی ایران
بررسی اجزای هزینه‌ای تولید ناخالص داخلی نیز از تداوم ضعف تقاضا و سرمایه‌گذاری حکایت دارد. تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در بهار ۱۴۰۵، نسبت به مدت مشابه سال قبل، ۸.۴ درصد کاهش یافته است. در همین مدت، تشکیل سرمایه در ماشین‌آلات ۹.۷ درصد و سرمایه‌گذاری در ساختمان ۶.۴ درصد افت کرده است.
هم‌زمان، صادرات کالا و خدمات ۳۵.۷ درصد کاهش یافته و واردات نیز ۱۴.۸ درصد پایین آمده است. کاهش هم‌زمان صادرات و واردات می‌تواند نشان‌دهنده اختلال در تجارت خارجی و همچنین کاهش فعالیت اقتصادی داخلی باشد. بنابراین، افت واردات لزوماً به معنای بهبود تراز تجاری نیست و می‌تواند بخشی از کاهش تقاضا و تولید را منعکس کند.
در سمت مصرف نیز مصرف نهایی خصوصی ۴ درصد و مصرف دولت ۱.۷ درصد کاهش داشته است و مجموعه این عوامل، در کنار افت تولید نفت و صنایع، تصویری روشن از وضعیت عرضه، تقاضا و سرمایه‌گذاری در اقتصاد امروز ایران، در نخستین فصل سال ۱۴۰۵، ارائه می‌کند.
محدودیت سال‌های اخیر در رشد غیرنفتی و اقتصادی ایران
رشد سالانه تولید ناخالص داخلی بدون نفت، از سال ۱۴۰۰ تاکنون، در هیچ سالی به ۳ درصد نرسیده است. این شاخص در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳، به‌ترتیب حدود ۲.۲، ۲.۵، ۱.۹ و ۲.۱ درصد بود و در سال ۱۴۰۴ به منفی ۰.۳ درصد رسید.
تحریم‌ها، محدودیت تجارت خارجی، کاهش سرمایه‌گذاری، فرسودگی سرمایه و کمبود برق و گاز، از جمله عواملی هستند که در گزارش‌های اقتصادی به‌عنوان موانع رشد غیرنفتی ایران مطرح شده‌اند. در چنین شرایطی، افت شدید تولید نفت در بهار ۱۴۰۵، هم‌زمان با تضعیف بخش‌های غیرنفتی، باعث شد اقتصاد ایران یکی از شدیدترین کاهش‌های فصلی خود در سال‌های اخیر را تجربه کند.
منبع: دنیای‌اقتصاد
