در سال ۱۹۶۰، مجله‌ی «ساینس» مقاله‌ای با عنوانی غیرمعمول منتشر کرد: «روز قیامت جمعه ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶»! نویسندگان مقاله با استفاده از یک مدل ریاضی پیش‌بینی کرده بودند که رشد جمعیت جهان در نهایت به نقطه‌ای می‌رسد که ادامه‌ی آن از نظر ریاضی امکان‌پذیر نیست.
اکنون با نزدیک‌شدن به ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، روشن است که این پیش‌بینی محقق نخواهد شد. نرخ زاد‌وولد جهانی امروز کمی کمتر از نصف سطح آن در سال ۱۹۶۰ است و جمعیت جهان از حدود سال ۱۹۹۳ به بعد، به تدریج از مسیری که مدل پیش‌بینی کرده بود فاصله گرفت.
با این حال، مقاله‌ای که بیش از شش دهه پیش منتشر شد، همچنان نمونه‌ای قابل‌توجه از تاثیر یک مدل ریاضی بر بحث‌های علمی، رسانه‌ای و حتی سیاسی است.
مدلی برای رشد بی‌وقفه‌ی جمعیت جهان در سال ۲۰۲۶
این مقاله را «هاینتس فون فورستر»، استاد و پژوهشگر حوزه‌ی سیستم‌ها و ارتباطات، به همراه دو دانشجویش نوشت. آن‌ها معتقد بودند رشد جمعیت انسان با رشد جمعیت سایر گونه‌ها تفاوت دارد و حتی ممکن است از الگوی معمول رشد نمایی نیز فراتر برود. یعنی نه تنها جمعیت افزایش یابد، بلکه سرعت این افزایش نیز بیشتر شود.
پژوهشگران برای بررسی این فرضیه، ۲۴ برآورد مختلف از جمعیت جهان را در دوره‌ای حدود دو هزار ساله بررسی کردند. از نظر آن‌ها، داده‌ها نشان می‌داد که جمعیت انسان در دوره‌های مختلف با سرعتی بیش از آنچه مدل‌های معمول پیش‌بینی می‌کردند افزایش یافته است.
آن‌ها سپس این روند را به آینده تعمیم دادند. نتیجه مدل نشان می‌داد که اگر روند موجود ادامه پیدا کند، جمعیت جهان در سال ۲۰۲۶ از نظر ریاضی به عددی نزدیک به بی‌نهایت خواهد رسید. وضعیتی که در دنیای واقعی به معنای رسیدن رشد جمعیت به نقطه‌ای غیرقابل‌ادامه است.
نویسندگان برای توصیف پیامد این روند نوشتند: «نبیره‌های ما از گرسنگی نمی‌میرند؛ زیر فشار جمعیت له خواهند شد.»
چرا پیش‌بینی روز قیامت ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ جدی گرفته شد؟
در دهه‌ی ۱۹۶۰، نگرانی درباره‌ی رشد سریع جمعیت جهان بسیار گسترده بود. احتمال کمبود غذا و منابع و پیامدهای اقتصادی و سیاسی افزایش جمعیت، توجه بسیاری از دانشمندان را به خود جلب کرده بود.
فون فورستر و همکارانش در عین حال دیدگاهی متفاوت درباره‌ی انسان داشتند. آن‌ها استدلال می‌کردند که انسان‌ها می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند، گروه تشکیل دهند و برای حل مشکلات همکاری کنند. از این منظر، افزایش جمعیت می‌توانست به همکاری و نوآوری بیشتر منجر شود. درنتیجه همین مساله امکان حمایت از جمعیت بزرگ‌تر را فراهم کند.
با وجود این، مقاله هشدار می‌داد که برای جلوگیری از رسیدن به نقطه بحرانی، نرخ زاد و ولد باید کاهش پیدا کند. نویسندگان پیشنهاد کردند نرخ تولد در جهان به نصف برسد. درنهایت مقاله به سرعت مورد توجه قرار گرفت. «تایم» و «نیویورک تایمز» درباره‌ی آن نوشتند و موضوع «روز قیامت ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶» حتی به مجموعه‌ی کمیک «پوگو» نیز راه یافت.
از کتاب‌های درسی تا سیاست‌گذاری
بحث درباره‌ی این مدل تنها به رسانه‌ها محدود نماند. «ساینس» بعدها نامه‌هایی از ریاضی‌دانان و جمعیت‌شناسان منتشر کرد که به‌شدت از مقاله انتقاد می‌کردند. برخی منتقدان آن را «مضحک» یا «آشکارا بی‌معنی» می‌دانستند. فون فورستر و همکارانش نیز در پاسخ، از محاسبات خود دفاع کردند.
با وجود این اختلاف‌نظرها، معادله «روز قیامت ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶» از دهه ۱۹۶۰ تا دهه ۱۹۸۰ بارها در کتاب‌های درسی ژنتیک، بوم‌شناسی و جمعیت‌شناسی مورد استفاده قرار گرفت. این ایده حتی به بحث‌های سیاسی نیز راه پیدا کرد. در سال ۱۹۶۳، یک نماینده‌ی صنعت مواد شیمیایی در یکی از کمیته‌های پارلمان کانادا با استناد به نگرانی درباره‌ی رشد جمعیت، استفاده از آفت‌کش‌های شیمیایی برای افزایش تولید غذا را ضروری دانست.
در سال ۱۹۷۱ نیز در یکی از پرونده‌های مربوط به سقط جنین در دیوان عالی آمریکا، نگرانی درباره‌ی رشد جمعیت و مقاله فون فورستر مورد استناد قرار گرفت.
جایی که واقعیت از مدل فاصله گرفت
با وجود آنکه پیش‌بینی مدل برای مدتی با روند واقعی جمعیت جهان همخوانی داشت، این وضعیت در حدود سال ۱۹۹۳ تغییر کرد. از آن زمان، جمعیت واقعی جهان به‌تدریج از اعداد پیش‌بینی‌شده عقب افتاد.
عامل مهم این تغییر، کاهش نرخ زاد‌وولد بود. برخلاف فرض مدل درباره‌ی ادامه‌ی رشد شتاب‌گیرنده‌ی جمعیت، نرخ باروری در جهان کاهش یافت. به‌گونه‌ای که امروز نرخ زاد‌وولد جهانی کمی کمتر از نصف میزان آن در سال ۱۹۶۰ است.
این تحول از جهتی جالب است. زیرا کاهش نرخ تولد همان راهکاری بود که نویسندگان مقاله برای جلوگیری از رسیدن به نقطه‌ی بحرانی پیشنهاد کرده بودند.
پیش‌بینی‌ای که به یک نمونه‌ی تاریخی تبدیل شد
۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، تاریخی که مقاله برای رسیدن جمعیت به نقطه بحرانی تعیین کرده بود، اکنون نزدیک است؛ اما نشانه‌ای از وقوع سناریوی پیش‌بینی‌شده وجود ندارد.
با این حال، ارزش تاریخی مقاله صرفا در درست یا غلط بودن پیش‌بینی آن خلاصه نمی‌شود. این پژوهش نشان می‌دهد چگونه یک مدل ریاضی می‌تواند، در صورت همراه‌شدن با یک عنوان و نتیجه‌گیری بسیار نمایشی، توجه گسترده‌ای ایجاد کند و حتی وارد کتاب‌های درسی و مباحث سیاست‌گذاری شود.
هاینتس فون فورستر در بخشی از زندگی خود سابقه‌ی اجرای شعبده روی صحنه نیز داشت؛ نکته‌ای که در روایت مربوط به این مقاله به آن توجه شده است. ترکیب داده‌های علمی، معادلات ریاضی و عنوانی مانند «روز قیامت» باعث شد این پژوهش بسیار فراتر از یک مقاله‌ی دانشگاهی معمولی دیده شود.
پیش‌بینی سال ۱۹۶۰ در نهایت محقق نشد، اما نگرانی اصلی پشت آن واقعی بود: جمعیت جهان در آن دوره با سرعت زیادی افزایش می‌یافت و آینده‌ی منابع و غذا موضوعی جدی بود. آنچه مدل نتوانست پیش‌بینی کند، تغییر رفتار جمعیتی انسان‌ها و کاهش گسترده نرخ زاد‌وولد در دهه‌های بعد بود.
بنابراین، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶ نه «روز قیامت»، بلکه تاریخی است که بیش از هر چیز یادآور محدودیت پیش‌بینی‌های بلندمدت درباره‌ی رفتار پیچیده‌ی جمعیت انسانی خواهد بود.
منبع: زومیت
