همزمان با برنامهریزی برای نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، نگرانیها درباره شکلگیری نظمی جهانی بر پایه تقسیم قدرت میان قدرتهای بزرگ افزایش یافته است؛ نظمی که در آن اروپا، بهویژه به دلیل اختلافات داخلی و ناتوانی در اتخاذ موضعی واحد، ممکن است به حاشیه رانده شود. تحلیل گاردین نشان میدهد همکاری نزدیکتر کشورهای اروپایی، از جمله بریتانیا و اتحادیه اروپا، تنها راه افزایش نفوذ و حفظ امنیت این قاره در برابر قدرتهای اقتدارگراست.
نشست ترامپ، پوتین و شی جینپینگ؛ فرصتی برای بازگشت روسیه به جایگاه قدرت
توصیف روسیه بهعنوان یک «قدرت منطقهای» از سوی «باراک اوباما» در سال ۲۰۱۴، یکی از اظهاراتی بود که با وجود کوتاهی، خشم «ولادیمیر پوتین» را بهشدت برانگیخت.
سیاست ولادیمیر پوتین، چه در آن زمان و چه امروز، تا حد زیادی تحت تأثیر نارضایتی و احساس تحقیر از تنزل جایگاه روسیه پس از جنگ سرد قرار دارد. جهانبینی او بر این باور بدبینانه و توهمآمیز استوار است که ناتو حتی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز به تلاش برای تحقیر بیشتر روسیه ادامه داده است. رئیسجمهور روسیه از جایگاه خود در کرملین انتظار دارد همچون یکی از قدرتهای تعیینکننده تاریخ جهان با او رفتار شود؛ از این رو، توصیف روسیه بهعنوان قدرتی درجهدو از سوی اوباما برای پوتین بسیار تحقیرآمیز بود.
اکنون دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، فرصتی برای جبران این احساس تحقیر در اختیار پوتین قرار داده است. ترامپ درک سطحی و منفعتطلبانهای از قدرت دارد؛ او مجذوب کاخهای پرزرقوبرق و رهبران مستبد و مسلح است و محدودیتهایی را که دموکراسی آمریکایی بر قدرت رئیسجمهور تحمیل میکند، مانعی در برابر خود میبیند. او به رهبرانی غبطه میخورد که بدون چنین محدودیتهایی حکومت میکنند.
ترامپ عظمت یک کشور را با میزان تحقیر کشورهای کوچکتر از سوی رهبر آن و تمایل او به غارت منابع برای منافع شخصی میسنجد. به همین دلیل، با بازگرداندن روسیه به جمع قدرتهای برتر جهان مخالفتی ندارد.
از همین منظر، نشست سهجانبه ترامپ، پوتین و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، برای پوتین اهمیت ویژهای دارد. این نشست به روسیه امکان میدهد در کنار دو قدرت واقعی جهانی، از جایگاهی برابر برخوردار شود؛ امتیازی که حتی بدون دستیابی به توافقهای عملی نیز برای مسکو یک دستاورد سیاسی محسوب میشود.
نگرانی اروپا از تکرار تجربه یالتا و معامله بر سر اوکراین
دستور کار نشست ترامپ، پوتین و شی جینپینگ هنوز چندان روشن نیست. وزارت خارجه چین اعلام کرده است که گفتوگوها بر «حفاظت از صلح جهانی» و «تقویت ثبات راهبردی در روابط میان قدرتهای بزرگ» متمرکز خواهد بود. شی جینپینگ از این فرصت برای نمایش نقش چین بهعنوان برگزارکننده و شکلدهنده نظم جدید جهانی بهره خواهد برد. ترامپ نیز گفته است موضوعاتی مانند خلع سلاح هستهای، ایران، تجارت و به گفته خودش «موضوع مورد علاقهام، اوکراین» در دستور کار قرار دارند.
تصویر سه رهبر که درباره توازن قدرت جهانی گفتوگو میکنند، با کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵ مقایسه شده است. نشستی که در آن فرانکلین روزولت، جوزف استالین و وینستون چرچیل درباره آینده اروپای پس از جنگ تصمیمگیری کردند.
البته کنفرانس یالتا نشستی یکهفتهای میان متحدان نظامی بود که درباره سرنوشت دشمن شکستخورده خود مذاکره میکردند. بنابراین، این مقایسه بیش از آنکه از نظر تاریخی دقیق باشد، بازتابدهنده نگرانی کشورهایی است که در نشست جدید جایی ندارند.
برای بسیاری از اروپاییها، یالتا یادآور تقسیم قدرت میان قدرتهای بزرگ و قربانی شدن کشورهای اروپای شرقی است؛ کشورهایی که برای چند دهه زیر سلطه شوروی قرار گرفتند.
در کییف نیز این نگرانی وجود دارد که پوتین از دسترسی ویژه خود به ترامپ برای تأثیرگذاری بر دیدگاه او درباره ریشههای جنگ اوکراین و راه پایان دادن به آن استفاده کند. روایت مورد نظر کرملین بر این ادعا استوار است که ناتو با اقدامات تحریکآمیز خود زمینه جنگ را فراهم کرده، برتری نظامی روسیه اجتنابناپذیر است و اروپا باید از صرف منابع مالی و تجهیزات نظامی آمریکا برای جنگی که از نظر مسکو شکستخورده است، دست بردارد.
اروپا در برابر بحران نفوذ و نبود موضع مشترک
حذف دموکراسیهای اروپایی از نشست شنژن تا حدی به این دلیل است که دیدار سه رهبر در حاشیه اجلاس کشورهای ساحلی اقیانوس آرام برگزار میشود. اما این اتفاق در عین حال ضعف عمیقتری را در موقعیت راهبردی اروپا آشکار میکند.
متحدان اروپایی اوکراین بارها بر ضرورت حضور در هرگونه روند مذاکرات صلح تأکید کردهاند. اما هنوز نتوانستهاند این خواسته را به موضعی مشترک و منسجم تبدیل کنند؛ موضعی که از سوی چهرهای برخوردار از اعتبار و نفوذ دیپلماتیک نمایندگی شود.
پس از دور اخیر مذاکرات صلح در ابوظبی، «جرد کوشنر»، یکی از فرستادگان ترامپ، برای اطمینان دادن به اروپاییها اعلام کرد که هیچ توافقی بدون حضور آنها در میز مذاکره امکانپذیر نیست. در مقابل، «ولادیمیر مدینسکی»، مذاکرهکننده ارشد روسیه، اروپاییها را فاقد اراده جدی برای یافتن راهحل دانست. همچنین اعضای هیئت اعزامی آنها به منطقه خلیج فارس را به تمسخر «گردشگرانی» توصیف کرد که بهتر است در لابی هتل با یکدیگر گفتوگو کنند.
این اظهارات بخشی از رفتار تحقیرآمیز و تحریکآمیز همیشگی کرملین است. اما به یک مشکل واقعی نیز اشاره دارد: اروپا هنوز نتوانسته است سازوکاری برای بیان یک موضع سیاسی و دیپلماتیک واحد ایجاد کند. این مساله با حکایتی مشهور، هرچند احتمالاً غیرواقعی، از هنری کیسینجر، وزیر خارجه پیشین آمریکا، قابل توضیح است که گفته بود وقتی میخواهد با اروپا صحبت کند، نمیداند باید با چه شمارهای تماس بگیرد.
اختلافات داخلی، مانع شکلگیری سیاست خارجی واحد اروپا
امروز این مشکل جدیتر شده است. بنیانهای نهادی و اقتصادی نفوذ اروپا با فشارهای فزاینده روبهرو هستند. دستکم ترامپ موضعی دوگانه در قبال ناتو دارد. همچنین دولت او سیاستهای حمایتگرایانه و ملیگرایانه را دنبال میکند. از سوی دیگر، ایدئولوژی جنبش «ماگا» اروپا را تمدنی رو به زوال میداند که به دلیل مهاجرت گسترده در حال نابود کردن هویت خود است.
چین نیز اروپا را عمدتاً بازاری متشکل از مصرفکنندگان کالاهای تولیدی خود میبیند. همچنین تصور میکند سیاستمداران اروپایی بهطور پیشفرض از واشینگتن پیروی میکنند.
اتحادیه اروپا در پی دستیابی به «خودمختاری راهبردی» است، اما این مسیر کند و پرهزینه خواهد بود. اروپا برای تحقق چنین هدفی باید از اتکای صرف به قدرت نرم، یعنی نفوذ اقتصادی و تعیین استانداردهای جهانی از طریق بازار واحد، فراتر برود و تواناییهای سخت خود، بهویژه در حوزه دفاعی و نظامی، را تقویت کند.
هرچند بسیاری از شهروندان اروپایی از ترامپ بیزارند و از پوتین هراس دارند، اما همه آنها نیز با پیامدهای چنین تغییری، از جمله اختصاص بودجه بیشتر به هزینههای دفاعی، موافق نیستند.
خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن
بخش زیادی از تحولات سیاسی اروپا در سالهای اخیر تحت تأثیر امید به بازگشت به گذشته بوده است. دورانی که تجارت آزاد، احترام به قوانین بینالمللی و حضور دولتی در کاخ سفید که از جاهطلبیهای ارضی کرملین حمایت نمیکرد، امری بدیهی به شمار میرفت. با این حال، اکنون این واقعیت بیش از گذشته پذیرفته شده است که آینده اروپا نمیتواند شبیه گذشته نزدیک آن باشد.
بریتانیا نیز بخشی از این معادله است. «اندی برنهام»، نخستوزیر این کشور، در سخنرانی روز دوشنبه انتقادهای خود از «برگزیت» را از حوزه اقتصادی به عرصه ژئوپلیتیک گسترش داد.
او خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا را «نخستین دومینو» در زنجیرهای از تحولات منجر به چندپاره شدن جهان توصیف کرد. همچنین گفت این تصمیم شکافی در اتحادهای اروپایی ایجاد کرد که «دقیقاً همان چیزی بود که دشمنان ما میخواستند.»
برنهام پیشتر نیز به هزینههای اقتصادی خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا فرصتهای تجاری ازدسترفته اشاره کرده بود. اما این بار بر پیامدهای سیاسی و راهبردی آن تأکید کرد. به گفته او، خروج بریتانیا از ساختار تصمیمگیری اتحادیه اروپا، قدرت و نفوذ این کشور در عرصه جهانی را کاهش داده است. واقعیتی که حامیان ادامه برگزیت حاضر به پذیرش آن نیستند.
بازگشت جریانهای مخالف اتحادیه اروپا در سیاست بریتانیا
با تقویت مواضع طرفدار اروپا از سوی برنهام، جریانهای مخالف اتحادیه اروپا بار دیگر فعالیت خود را افزایش دادهاند. برخی روزنامهها گزارشهایی درباره هزینههای احتمالی هماهنگی مجدد با بروکسل و افزایش فرضی شمار مهاجران منتشر کردهاند. چهرههای اصلی کارزار خروج از اتحادیه اروپا نیز در حال آماده شدن برای تکرار مواضع و شعارهای سال ۲۰۱۶ هستند؛ رویکردی که به اعتقاد نویسنده، پس از یک دهه تحولات و بحرانهای بینالمللی دیگر اعتبار گذشته را ندارد.
بریتانیا یک قدرت منطقهای است که تأثیر تقویتکننده عضویت در اتحادیه اروپا بر جایگاه جهانی خود را دستکم گرفت. مزایای حضور در این اتحادیه چنان بود که به بریتانیا احساس قدرتی فراتر از جایگاه واقعیاش میداد و برخی مخالفان اتحادیه اروپا را به این تصور رساند که این کشور میتواند بهتنهایی مسیر قدرت جهانی را طی کند.
این تصور همچنان در میان برخی سیاستمداران بریتانیایی وجود دارد. «کیمی بدنوک»، از چهرههای سیاسی محافظهکار، پیشتر از برخورداری بریتانیا از «ویژگیهای بالقوه یک قدرت بزرگ» سخن گفته بود، اما مشخص نیست این ظرفیتها در جهانی که به بلوکهای قارهای تقسیم میشود، چگونه قرار است بالفعل شوند.
برنامه برنهام نیز هنوز جزئیات روشنی ندارد. اما دستکم بر چند واقعیت اساسی تکیه میکند: بریتانیا کشوری اروپایی است، اروپا با تجمیع منابع خود امنتر و ثروتمندتر خواهد شد و بریتانیا نباید خود را به حاشیه تحولات جهانی براند.
همکاری اروپایی یا انزوای ملی؛ دو مسیر پیش روی قاره سبز
نشست ترامپ، پوتین و شی جینپینگ با هدف تصمیمگیری درباره آینده نظم جهانی، شاید به توافقهای عملی چندانی منجر نشود، اما پیام هشدارآمیزی برای دموکراسیهای اروپایی دارد.
اروپا اکنون با انتخابی راهبردی روبهرو است: افزایش قدرت چانهزنی از طریق همکاری نزدیکتر کشورهای این قاره یا پناه بردن به تصوراتی غیرواقعبینانه درباره حاکمیت ملی مطلق و احیای عظمت تاریخی.
به اعتقاد نویسنده گاردین، تنها مسیر نخست میتواند زمینهساز افزایش استقلال راهبردی، امنیت و رفاه اروپا در قرن بیستویکم شود. مسیر دوم، همان راهی است که بریتانیا با برگزیت در پیش گرفت و نتیجه آن تضعیف موقعیت خود در عرصه بینالمللی بود.
منبع: دگاردین

