ممنوعیت استفاده دانشآموزان از تلفن همراه در مدارس فرانسه، بهطور غیرمنتظرهای فضای اجتماعی تازهای ایجاد کرد؛ دانشآموزانی که پیشتر زنگهای تفریح را با خیره شدن به صفحه گوشیهایشان میگذراندند، حالا دوباره با یکدیگر گفتوگو میکنند و در خیابانها خواستار اصلاح نظام آموزشی شدهاند. برخی معلمان معتقدند این فاصله گرفتن از فضای دیجیتال، دانشآموزان را متوجه مشکلات واقعی مدارس کرد و در شکلگیری موج اعتراضات نقش داشت؛ هرچند هنوز نمیتوان رابطه مستقیمی میان این دو اتفاق اثبات کرد.
ممنوعیت تلفن همراه در مدارس فرانسه و بازگشت دانشآموزان به دنیای واقعی
در اکتبر ۲۰۲۶، صدها هزار دانشآموز فرانسوی کلاسهای درس را ترک کردند و به اعتراضات گسترده پیوستند. معترضان خواستار بهبود وضعیت فرسوده مدارس، اصلاح شرایط آموزشی و بازگرداندن حق انتخاب دانشگاه و رشته تحصیلی به فارغالتحصیلان هستند. آنها همچنین خواهان احیای جایگاه مدارس دولتی فرانسه بهعنوان ابزاری برای تحرک اجتماعی و ایجاد فرصتهای برابرند؛ جایگاهی که به باور آنها در سالهای اخیر تضعیف شده است.
اما این پرسش مطرح است که چرا مشکلاتی که سالها وجود داشتهاند، اکنون به چنین موج گستردهای از اعتراضات منجر شدهاند؟
«مارا گوایه»، معلمی در پاریس، معتقد است ممنوعیت استفاده از تلفن همراه در دبیرستانها که از سپتامبر اجرایی شد، ممکن است یکی از عوامل شکلگیری این اعتراضات باشد. به نوشته او، دانشآموزان با جدا شدن ناگهانی از دنیای مجازی و کنار گذاشتن گوشیهایشان، دیگر نمیتوانستند واقعیت محیطی را که در آن زندگی و تحصیل میکنند نادیده بگیرند.
امانوئل مکرون، رئیسجمهوری فرانسه، مبارزه با وابستگی به صفحهنمایشها و شبکههای اجتماعی را به یکی از محورهای سیاستگذاری خود تبدیل کرده است؛ تلاشی که قرار بود بخشی از میراث دوره دوم ریاستجمهوری او باشد.
سیاست دولت برای مقابله با وابستگی دیجیتال
در سال ۲۰۲۴، کاخ الیزه از گروهی از متخصصان، از جمله متخصصان مغز و اعصاب و روانپزشکان، خواست تأثیر فناوریهای دیجیتال بر کودکان و نوجوانان را بررسی کنند.
نتایج این بررسی نشان داد جوانان ۱۶ تا ۱۹ ساله فرانسوی روزانه بیش از پنج ساعت به تلفنهای همراه خود خیره میشوند. کارشناسان، کاهش دامنه توجه، کمتحرکی و مشکلات سلامت روان را از پیامدهای این میزان استفاده از فناوری عنوان کردند.
پس از انتشار این گزارش، مجلس ملی فرانسه در ۲۱ جولای قانونی را تصویب کرد که دسترسی افراد زیر ۱۵ سال به شبکههای اجتماعی را محدود میکرد و استفاده از تلفن همراه در دبیرستانها را ممنوع میساخت. قرار بود این مقررات از آغاز سال تحصیلی جدید اجرایی شوند.
با این حال، دادگاه قانون اساسی فرانسه بهسرعت بخش مربوط به ممنوعیت شبکههای اجتماعی برای افراد زیر ۱۵ سال را لغو کرد. در مقابل، ممنوعیت تلفن همراه در مدارس به اجرا درآمد و دانشآموزان پس از بازگشت از تعطیلات تابستانی مجبور شدند گوشیهای خود را در کمدهای مخصوص بگذارند یا در کیسههای مهرومومشده قرار دهند.
کلاسهایی که دوباره زنده شدند
تغییرات ناشی از این تصمیم بهسرعت در فضای مدارس نمایان شد. یکی از معلمان حومه پاریس در مطلبی که بهصورت ناشناس در نشریه «لو گراند کنتینان» منتشر کرد، از تغییر رفتار دانشآموزان پس از ممنوعیت تلفن همراه نوشت.
او توضیح داد که پیش از اجرای این قانون، دانشآموزان پس از پایان کلاسها چنان درگیر محتوای تصویری و گوشیهایشان بودند که عملاً ارتباط چندانی با محیط اطراف نداشتند. به گفته او، کلاسهایش به جمعی از دانشآموزان بیتحرک و منفعل تبدیل شده بود؛ اما پس از کنار گذاشتن گوشیها، آنها سرزندهتر، اجتماعیتر، پرجنبوجوشتر و البته بینظمتر و پرتحرکتر شدهاند.
معلم دیگری نیز تجربه مشابهی را مطرح کرده است. به گفته او، با گسترش استفاده از تلفنهای هوشمند، زنگهای تفریح مدارس به فضایی ساکت تبدیل شده بود؛ زیرا بسیاری از دانشآموزان سرگرم تماشای ویدئوهای تیکتاک یا بازی با گوشیهایشان بودند. اکنون اما راهروهای مدارس دوباره پر از سروصدا و جنبوجوش شدهاند.
برخی معلمان معتقدند این تغییر فقط به افزایش تعاملات اجتماعی محدود نمانده است. شکلگیری آگاهی و مطالبه سیاسی مشترک، به گفتوگو، خروج از انزوا و ایجاد اعتماد میان افراد نیاز دارد؛ شرایطی که به نظر میرسد با محدود شدن استفاده از تلفن همراه در مدارس تا اندازهای فراهم شده است.
دانشآموزانی که دوباره به ارتباطات رودررو بازگشتهاند، اکنون اعتراض و کنش سیاسی را نهفقط در قالب انتشار مطالب در فضای مجازی، بلکه در حضور مستقیم در خیابانها تجربه میکنند.
شباهت اعتراضات امروز با جنبش دانشجویی ۱۹۶۸
این تحولات یادآور آغاز جنبش دانشجویی فرانسه در ماه می ۱۹۶۸ است. آن زمان نیز جرقه اعتراضات گسترده با یک ممنوعیت در دانشگاه «نانتر» پاریس زده شد. ممنوعیتی که بر اساس آن، دانشجویان دختر و پسر اجازه نداشتند شب را در خوابگاههای یکدیگر بگذرانند.
اعتراضات امروز نیز از جنبهای دیگر، دانشآموزان را برای مدتی از آنچه «گای دوبور»، نظریهپرداز فرانسوی، «جامعه نمایش» مینامید، دور کرده است؛ جامعهای که در آن تصاویر، رفتارهای نمایشی و اطلاعات واسطهای، برداشت افراد از واقعیت را شکل میدهند.
در مقابل، دانشآموزان این بار واقعیت را بهصورت مستقیم تجربه کردند. حضور در کنار یکدیگر در میان گاز اشکآور و درگیریهای خیابانی پاریس و دیگر شهرهای فرانسه در ۱۷ اکتبر، تجربهای مشترک برای نسل تازهای از شهروندان فرانسوی رقم زد. نسلی که دریافت میتواند در تحولات سیاسی نقشآفرین باشد، نه اینکه صرفاً تماشاگر آنها بماند.
با این حال، جامعهشناسان هنوز باید بررسی کنند که آیا فاصله اجباری از فضای دیجیتال واقعاً در شکلگیری این جنبش نقش داشته است یا خیر. از یک سو، دانشآموزان از طریق شبکههای اجتماعی اعتراضات خود را سازماندهی کردهاند. از سوی دیگر، تصاویر و ویدئوهای تجمعات نیز بهطور گسترده با همان تلفنهای هوشمند و پلتفرمهایی منتشر شدهاند که استفاده از آنها در مدارس محدود شده است. به این ترتیب، جنبش اعتراضی دانشآموزان فرانسه را میتوان ترکیبی از کنشگری در فضای واقعی و مجازی دانست.
دانشآموزان خواهان مدارس بهترند، نه لغو ممنوعیت گوشی
با وجود نقش احتمالی ممنوعیت تلفن همراه در مدارس فرانسه، شواهد نشان میدهد لغو این ممنوعیت مطالبه اصلی معترضان نیست.
«لوئی لتوبلون»، معاون سازمان دانشآموزی «له لیسهین»، معتقد است ممنوعیت تلفن همراه، دانشآموزان را مانند کودکان خردسال تحت کنترل قرار میدهد و به نوعی با آنها رفتار میکند که گویی توانایی تصمیمگیری مستقل ندارند.
برخی از پلاکاردهای اعتراضی نیز به همین موضوع اشاره داشتند. روی یکی از آنها نوشته شده بود: «به سن قانونی رسیدهام و واکسن هم زدهام، اما هنوز در مدرسه گوشیام را از من میگیرند.» روی پلاکارد دیگری نیز آمده بود: «میتوانی گوشیام را بگیری، اما صدایم را نه.»
در همین حال، دولت فرانسه سامانهای برای ثبت مطالبات دانشآموزان راهاندازی کرده است. نتایج اولیه این نظرسنجی که بر اساس بیش از ۶۰ هزار مشارکت به دست آمده، نشان میدهد ۷۰ درصد دانشآموزان معتقدند ساعات حضور در مدرسه بیش از اندازه طولانی است. همچنین ۴۸.۲ درصد از آنها به وضعیت نامناسب زیرساختهای مدارس اشاره کردهاند؛ از جمله سرمای شدید در زمستان و گرمای آزاردهنده در تابستان.
در مقابل، تنها ۹ درصد از دانشآموزان خواستار لغو ممنوعیت استفاده از تلفن همراه شدهاند.
این آمار نشان میدهد محور اصلی اعتراضات، نه مخالفت با محدودیتهای دیجیتال، بلکه نارضایتی از کیفیت آموزش و شرایط نامناسب مدارس است. دانشآموزان فرانسوی به خیابانها آمدهاند تا خواستار مدارسی بهتر شوند، نه اینکه صرفاً با سیاستهای مکرون در زمینه محدود کردن تلفن همراه مخالفت کنند.
سیاستی که ممکن است نتیجهای برخلاف انتظار داشته باشد
مکرون دو سال پیش گفته بود فرانسه باید هرچه سریعتر کنترل صفحهنمایشها را دوباره به دست بگیرد. صفحهنمایشهایی که به گفته او، بهجای آزاد کردن افراد، اغلب آنها را در خود محصور میکنند.
اکنون این احتمال مطرح است که سیاست دولت برای دور کردن نوجوانان از دنیای دیجیتال، نتیجهای فراتر از هدف اولیه خود داشته باشد. محدود کردن استفاده از تلفن همراه شاید دانشآموزان را به تعامل مستقیم با یکدیگر بازگردانده و زمینه آگاهی جمعی از مشکلات نظام آموزشی را فراهم کرده باشد.
با این حال، هنوز برای اثبات رابطه مستقیم میان ممنوعیت تلفن همراه در مدارس فرانسه و شکلگیری اعتراضات گسترده زود است. آنچه روشن به نظر میرسد این است که نسل جوان فرانسه، با وجود محدودیتهای دیجیتال، نهتنها از مطالبهگری دست نکشیده، بلکه خواستههای خود را با صدایی بلندتر در فضای عمومی مطرح کرده است.
منبع: دگاردین

