در پی مطرح شدن ارتباط سدهای ایران با فعالیتهای موشکی، «کاوه مدنی»، دانشمند، فعال محیط زیست و مقام ارشد ایرانی سازمان ملل متحد، با انتشار مطلبی بطور علمی این موضوع را رد کرد.
مدنی در این خصوص در فوربس نوشت: «سدهای ایران موضوع یک نظریه جدید و بالقوه خطرناک شدهاند. پس از حملات هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل، مقالهای در نیویورکتایمز مدعی شده که نزدیکی جغرافیایی زیرساختهای آبی ایران به تأسیسات موشکی مشکوک، میتواند توضیح دهد چرا دولت اینهمه سد و پروژههای انتقال آب ساخته است.»
این مقاله پیشنهاد میکند که همپوشانی ظاهری میان سدها و اهداف نظامی، شاید راز دیرینه زیرساختهای آبی ایران را حل کند. اما یک مشکل اساسی در این استدلال وجود دارد: «گمانهزنی بهمعنای ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی نیست. درنتیجه نزدیکی مکانی بهمعنای رابطه علت و معلولی نیست.»
مهمتر از آن، وقتی چنین گمانهزنیهایی درباره زیرساختهای حیاتی غیرنظامی در جریان یک جنگ مطرح میشود، پیامدهای آن میتواند بسیار فراتر از یک بحث دانشگاهی باشد.
رازی که هرگز راز نبود
ایران طی چند دهه گذشته صدها سد و پروژههای متعدد انتقال آب بینحوضهای ساخته است. بسیاری از این پروژهها از نظر اقتصادی ناکارآمد، از نظر زیستمحیطی مخرب یا تحت تأثیر منافع سیاسی و مالی بودهاند. اما گسترش آنها برای کسانی که مدیریت آب ایران را مطالعه میکنند، هرگز راز نبوده است.
من در مقالهای در سال ۲۰۱۴ توضیح دادم که مشکلات آبی ایران ریشه در دههها برنامهریزی پراکنده، کشاورزی ناکارآمد و پارادایمی از توسعه دارد که شیفته راهحلهای مهندسی بوده است.
دهههاست که ساخت سد و انتقال آب بهعنوان نمادهای نوسازی، به پیشرفت اقتصادی و خودکفایی ملی تبلیغ شدهاند؛ اغلب بدون ارزیابی کافی آثار زیستمحیطی یا توجه کافی به پیامدهای بلندمدت اکولوژیکی و اجتماعی-اقتصادی.
اما اینکه یک پروژه توجیه اقتصادی یا زیستمحیطی درستی نداشته باشد، بهمعنای آن نیست که ساخت آن بدون توضیح مانده است.
ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی
اینکه یک سد و یک تأسیسات موشکی روی نقشه نزدیک هم دیده شوند، ممکن است برای کسانی که با ملاحظات جغرافیایی و مهندسی محل ساخت آنها آشنا نیستند، سؤالبرانگیز باشد. اما نزدیکی بهتنهایی چیز زیادی درباره ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی به ما نمیگوید.
سدهای بزرگ ایران، تونلهای انتقال آب و بسیاری از تأسیسات نظامی در مناطق کوهستانی متمرکز هستند. جغرافیا، زمینشناسی، توپوگرافی، دسترسی به آب و محدودیتهای مهندسی تعیین میکنند چنین تأسیساتی کجا ساخته شوند. بنابراین یافتن هر دو در محیطهای جغرافیایی مشابه، لزوماً تعجبآور نیست.
یک تحقیق روزنامهنگاری جدی نیازمند تحلیل فضایی نظاممند، کنترلهای مناسب، شواهد تاریخی و بررسی دقیق توضیحات جایگزین است. حتی اگر همبستگی آماری معناداری اثبات شود، این بهتنهایی نشان نمیدهد که سدها برای پشتیبانی از تأسیسات موشکی ساخته شدهاند.
مسئله زمانبندی هم مطرح است: آیا زیرساختهای آبی ایران پیش از تأسیسات نظامی ساخته شده؟ آیا تأسیسات نظامی بهخاطر وجود آب و برق در نزدیکی آن ساخته شده؟ یا هر دو بهخاطر مزیتهای جغرافیایی مستقل در آن محل قرار گرفتهاند؟
اینها توضیحات کاملاً متفاوتی هستند. با این حال هیچکدام را نمیتوان صرفاً با وصل کردن نقاط روی نقشه اثبات کرد.
اینکه یک فرضیه محتمل به نظر برسد، آن را درست نمیکند. انتشار آن در یک رسانه معتبر هم گمانهزنی را به مدرک تبدیل نمیکند.
دانشمندان هر روز فرضیه میسازند و احتمالات را بررسی میکنند. اشتراکگذاری مشاهدات اولیه با روزنامهنگاران بخش مشروع ارتباطات علمی است. اما نباید مشاهدات علمی فردی را با روایت کلی که در آن ارائه میشود، اشتباه گرفت. **دانشمندانی که در یک مقاله خبری نقلقول میشوند، لزوماً چارچوب یا نتیجهگیری کلی آن را تأیید نمیکنند.** مسئولیت روزنامهنگاری تحقیقی این است که شواهد را بهطور انتقادی بررسی کند، توضیحات جایگزین را در نظر بگیرد و بداند که هر فرضیه جالبی ارزش ارائه بهعنوان یک کشف مهم را ندارد؛ بهویژه وقتی که این کار میتواند جان میلیونها غیرنظامی بیگناه را به خطر بیندازد.
خطر نظامیسازی زیرساختهای غیرنظامی از طریق روایتها
نگرانکنندهترین جنبه ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی، ضعف علمی پیوند پیشنهادی نیست. بلکه پیامدهای بالقوه ترویج آن در جریان یک درگیری مسلحانه است. سدها سازههای معمولی نیستند. آنها آب آشامیدنی، آبیاری، برق، حفاظت در برابر سیل و خدمات حیاتی دیگری را فراهم میکنند که میلیونها غیرنظامی به آنها وابستهاند.
تخریب آنها میتواند فاجعههای انسانی و زیستمحیطی زنجیرهای ایجاد کند. از جمله سیل، آوارگی، خسارت کشاورزی و اختلال در تأمین آب و انرژی.
این خطرها صرفاً فرضی نیستند. در جریان جنگ جاری، آسیب به مخازن ذخیرهسازی آب در شهرهای خمین، هفتکل و سیریک و همچنین تأسیسات آبشیرینکن در جزیره قشم، نیکشهر، تیس و نزدیکی جاسک گزارش شده است. زیرساختهای آبی در کشورهای دیگر خلیج فارس، از جمله بحرین و کویت نیز آسیب دیدهاند. این حوادث آسیبپذیری سیستمهای آبی حیاتی در سراسر منطقه و پیامدهای ویرانگر بالقوه برای غیرنظامیانی را که به آنها وابستهاند، برجسته میکند. بنابراین روایتهایی که مرز میان زیرساختهای غیرنظامی و نظامی را محو میکنند، نباید تنها ایرانیان، بلکه مردم سراسر منطقه را نگران کند.
حقوق بشردوستانه بینالمللی این خطرها را به رسمیت میشناسد. ماده ۵۶ پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای ژنو، حمایتهای ویژهای برای سدها در برابر حملاتی که میتوانند نیروهای خطرناک آزاد کنند و خسارات شدید غیرنظامی به بار آورند، برقرار کرده است؛ با استثناهای بسیار محدود.
وجود تأسیسات نظامی در نزدیکی یک سد، بهطور خودکار آن سد را به هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند. حتی اگر شواهدی وجود داشته باشد که زیرساخت آبی خدماتی به تأسیسات نظامی ارائه میدهد، این بهتنهایی قانونی بودن حمله به آن را اثبات نمیکند.
زیرساخت غیرنظامی صرفاً بهخاطر اینکه کسی بتواند پیوند نظامی برای آن تصور کند، حمایت خود را از دست نمیدهد. این تمایز زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که روایتهای گمانهزنانه در زمان جنگ منتشر میشوند. ادعاهایی مبنی بر اینکه تأسیسات غیرنظامی فعالیتهای نظامی را پنهان یا پشتیبانی میکنند، میتوانند بد تفسیر شوند، بزرگنمایی شوند یا برای توجیه هدف قرار دادن آنها مورد سوءاستفاده قرار گیرند.
یک استدلال خطرناک صرفاً بهخاطر اینکه علیه یک دشمن به کار میرود، پذیرفتنی نمیشود.
استانداردی متفاوت برای ایران؟
ایران تنها کشوری نیست که چنین اشتباهاتی کرده است. همانطور که در گزارش «ورشکستگی جهانی آب ۲۰۲۶» آمده، دههها مدیریت ناپایدار آب و وابستگی بیش از حد به زیرساختهای مهندسی، به مشکلات جدی آبی در بسیاری از نقاط جهان دامن زده است. حتی ایالات متحده با شبکه گسترده سدها و مخازن خود، با پیامدهای تخصیص بیش از حد منابع آب روبهروست. دریاچههای مید و پاول، دو مخزن بزرگ این کشور، در سال ۲۰۲۶ به پایینترین سطح تاریخی خود رسیدند.
در بریتانیا و اروپا نیز خشکسالیها، کمبود آب و کاهش سطح مخازن، آسیبپذیریهای جدی مدیریت آب و زیرساختها را آشکار کرده است. در اسرائیل، تعطیلی اخیر چندین آبشیرینکن بزرگ بهخاطر شرایط محیطی، آسیبپذیری وابستگی سنگین به تأمین آب مهندسیشده را نشان داد.
با این حال، این چالشها عموماً از منظر حکمرانی آب، سیاستهای توسعه، محدودیتهای مهندسی و تغییرات زیستمحیطی بررسی میشوند، نه از طریق پیوندهای گمانهزنانه با برنامههای نظامی یا هستهای. پس چرا باید زیرساختهای آبی ایران از دریچه متفاوتی دیده شود؟
سیاسیسازی، نظامیسازی یا امنیتیسازی توضیحات مربوط به شکستهای مدیریت آب، میتواند درک علمی را تحریف کند. خطرناکتر از آن، روایتهایی بسازد که زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را به خطر میاندازد. ایران شایسته همان دقت علمی و استانداردهای شواهدی است که در جاهای دیگر به کار میرود.
مسئولیت رسانهها و روزنامهنگاران
بعد نگرانکننده دیگری در این روایت وجود دارد: «گمانهزنی درباره اینکه فعالان حفاظت از حیات وحش ایرانی که در سال ۲۰۱۸ بازداشت شدند، ممکن است ناخواسته با تأسیسات نظامی حساس روبهرو شده باشند.»
این فعالان در مناطقی فعالیت میکردند که فعالیتهایشان مشمول مجوزهای دولتی و نظارت امنیتی بوده است. مطرح کردن این ایده که آزار و اذیت آنها شاید با نزدیکی به تأسیسات نظامی مخفی توضیح داده شود، خطر اعتبار بخشیدن به همان سوءظنهای امنیتی اثباتنشدهای را دارد که علیه آنها به کار گرفته شد.
سوءظنهای سازمانهای اطلاعاتی بهمعنای مدرک جرم برای کسانی که تحت تحقیق هستند، نیست.
دانشمندان و روزنامهنگاران حق کامل دارند سؤالات دشوار بپرسند، فعالیتهای نظامی را بررسی کنند و روایتهای رسمی را به چالش بکشند. اما این آزادی با مسئولیتی همراه است: «تمایز میان آنچه دانسته شده، آنچه محتمل است و آنچه همچنان گمانهزنی باقی مانده.» این مسئولیت زمانی که موضوع زیرساخت غیرنظامی در یک درگیری فعال باشد، حتی بیشتر میشود.
حکمرانی آب ایران شایسته نقد جدی است. من بخش عمدهای از زندگی حرفهای خود را صرف مستندسازی شکستهای سیاستهای مدیریت آب در ایران و هشدار درباره پیامدهای زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی آنها کردهام. چرا؟ چون در ایران به دنیا آمدهام و کشورم را دوست دارم. میخواهم ببینم که پیشرفت میکند و پایدارتر میشود. اما نقد ساخت یک سد غیرضروری یا بیش از حد بزرگ، اساساً با پیشبرد روایتی اثباتنشده که میتواند به توجیه تخریب آن کمک کند، متفاوت است.
یک سد میتواند غیرضروری، مخرب برای محیط زیست، ناکارآمد از نظر اقتصادی و با انگیزههای سیاسی باشد، بدون آنکه تأسیسات نظامی باشد.
سیاست آبی بد، زیرساخت غیرنظامی را به هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند. در جهانی که بهطور فزایندهای تحت تأثیر درگیریهای مسلحانه قرار دارد، باید مراقب باشیم که همبستگیهای گمانهزنانه مرز میان زیرساختهای غیرنظامی و نظامی را محو نکنند.
چون وقتی گمانهزنی به توجیه تبدیل شود، این مردم عادی هستند که در نهایت بهای آن را میپردازند.
منبع: فاربس

