با تقویت پدیده ال نینو در اقیانوس آرام و افزایش احتمال تداوم آن تا زمستان ۲۰۲۷، نگرانی‌ها درباره‌ی تغییر الگوهای بارش، تشدید خشکسالی و وقوع سیلاب در نقاط مختلف جهان افزایش یافته است. در ایران، برخی پیش‌بینی‌ها از احتمال افزایش بارندگی در غرب و جنوب‌غرب کشور حکایت دارند. اما کارشناسان هشدار می‌دهند که این پدیده نه بارش یکسان در سراسر ایران را تضمین می‌کند و نه لزوما به معنای پایان خشکسالی است. در سطح جهانی نیز سازمان‌های بین‌المللی درباره‌ی پیامدهای احتمالی این رویداد برای امنیت غذایی، منابع آب و میلیون‌ها کودک هشدار داده‌اند.
ایران؛ احتمال افزایش بارش در غرب و جنوب‌غرب
«احد وظیفه»، رئیس مرکز ملی مدیریت خشکسالی و بحران، با اشاره به تقویت پدیده ال نینو گفته است که احتمال افزایش بارش در بخش‌هایی از ایران، به ویژه مناطق جنوب‌غربی، وجود دارد. به گفته‌ی او، استان‌های کردستان، کرمانشاه، ایلام، چهارمحال‌وبختیاری، لرستان، خوزستان و کهگیلویه‌وبویراحمد ممکن است بیش از برخی مناطق دیگر از این تغییر الگوی جوی تاثیر بگیرند.
با این حال، این چشم‌انداز به معنای بهبود شرایط بارندگی در سراسر کشور نیست. تهران، قزوین و مرکزی ممکن است همچنان با کمبود بارش روبرو باشند. تجربه‌ی سال‌های گذشته نیز نشان داده است که اثر پدیده ال نینو بر ایران یکدست نیست و افزایش بارندگی در یک منطقه می‌تواند همزمان با کاهش آن در منطقه‌ای دیگر رخ دهد.
احد وظیفه با اشاره به سال آبی ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۴ گفته است که در آن دوره، بارش در جنوب‌غرب ایران حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافت. در حالی که بارندگی تهران حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد کمتر از میانگین بود. این تفاوت نشان می‌دهد که پیش‌بینی بارش ایران صرفا بر اساس شدت ال‌نینو امکان‌پذیر نیست.
چرا پدیده ال نینو به معنای بارندگی بیشتر در تمام نقاط ایران نیست؟
ال‌نینو پدیده‌ای طبیعی است که با گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی اقیانوس آرام شکل می‌گیرد. همچنین می‌تواند آب‌وهوای مناطق مختلف جهان را تغییر دهد. این پدیده با تغییر مسیر جریان‌های هوا و جابجایی رطوبت، بر میزان بارندگی در ایران هم اثر می‌گذارد؛ اما نتیجه‌ی آن در تمام مناطق یکسان نیست.
«حسین فرجامی»، رئیس پژوهشکده علوم جوی در پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، تاکید کرده است که حتی قوی بودن پدیده ال نینو هم به تنهایی به معنای بارندگی بیشتر در ایران نیست. شرایط جوی در اقیانوس هند و اطلس و تغییرات جریان‌های هوا نیز در تعیین میزان و زمان بارش‌ها نقش دارند.
به گفته‌ی فرجامی، پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که احتمال افزایش بارندگی در پاییز امسال در دامنه‌های زاگرس و بخش‌هایی از غرب و جنوب‌غرب ایران بیشتر است؛ اما پیش‌بینی وضعیت بارش در زمستان با اطمینان کمتری همراه است.
از سوی دیگر، بارندگی‌ها ممکن است در چند دوره‌ی کوتاه و پربارش متمرکز شوند و میان این دوره‌ها وقفه‌های خشک وجود داشته باشد. بنابراین، حتی اگر مجموع بارندگی در یک فصل افزایش پیدا کند، همه‌ی مناطق کشور لزوما از این افزایش بهره‌مند نمی‌شوند و زمان و محل بارش‌ها نیز در تاثیر آن بر منابع آب اهمیت دارد.
افزایش بارندگی در ایران؛ فرصت کشاورزی یا خطر سیل؟
شروع زودتر بارندگی‌ها می‌تواند به کشاورزی دیم کمک کند. اما بارش بیشتر لزوما به معنای جبران کمبود آب نیست. بارندگی‌های شدید و کوتاه‌مدت ممکن است به جای تامین منابع آب، باعث جاری شدن سیلاب شوند.
بر اساس آمار مدیرعامل شرکت توسعه‌ی منابع آب و نیروی ایران، از ۱۰ سیلاب بزرگ ثبت‌شده در محدوده‌ی سد کارون ۳، هفت مورد در سال‌های ال‌نینو رخ داده است. البته این آمار فقط به همین منطقه مربوط می‌شود و نمی‌توان آن را به کل ایران تعمیم داد.
بنابراین، در کنار استفاده از بارندگی‌های احتمالی برای کشاورزی و تامین آب، آمادگی برای مقابله با سیلاب نیز ضروری است.
پیش‌بینی ال‌نینویی بسیار قوی در ماه‌های آینده
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که پدیده ال نینو ممکن است به یکی از قوی‌ترین نمونه‌های خود در دهه‌های اخیر تبدیل شود. اداره‌ی ملی اقیانوسی و جوی آمریکا احتمال وقوع یک رویداد تاریخی از اکتبر تا دسامبر را ۸۳ درصد اعلام کرده است. سازمان جهانی هواشناسی نیز احتمال می‌دهد این پدیده تا فوریه ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، دمای آب در بخشی از اقیانوس آرام حدود سه تا ۳.۳۹ درجه سانتی‌گراد بالاتر از حد معمول بوده است. هرچند پیش‌بینی مراکز مختلف اندکی تفاوت دارد، بیشتر آنها از تداوم ال‌نینوی قوی خبر می‌دهند؛ با این حال، شدت نهایی آن و تاثیرش بر مناطق مختلف هنوز قطعی نیست.
خشکسالی در برخی مناطق و سیل در مناطق دیگر
پدیده ال نینو می‌تواند الگوهای بارش را در نقاط مختلف جهان به شکل‌های متفاوت تغییر دهد. پیش‌بینی‌ها از افزایش خطر خشکسالی در بخش‌هایی از جنوب‌شرق آسیا، شمال آمریکای جنوبی و جنوب آفریقا حکایت دارند. در مقابل، بخش‌هایی از سواحل غربی آمریکای جنوبی و شرق آفریقا ممکن است با بارندگی شدید، سیل و رانش زمین روبرو شوند.
این تغییرات می‌توانند کشاورزی، دسترسی به آب و زنجیره‌ی تامین مواد غذایی را مختل کنند. خشکسالی طولانی‌مدت ممکن است محصولات کشاورزی را کاهش دهد و هزینه‌ی تامین غذا را افزایش دهد؛ بارش‌های سیل‌آسا نیز می‌توانند زمین‌های کشاورزی، زیرساخت‌ها و سکونتگاه‌ها را تخریب کنند.
ال‌نینو همچنین بر فعالیت توفندها اثر می‌گذارد. این پدیده معمولا با کاهش فعالیت توفندها در اقیانوس اطلس و افزایش فعالیت آنها در اقیانوس آرام همراه است. در ایالات متحده نیز ال‌نینو اغلب با زمستان‌های مرطوب‌تر در بخش‌های جنوبی و شرایط ملایم‌تر یا خشک‌تر در بخش‌هایی از شمال کشور ارتباط دارد، هرچند این الگوها قطعی نیستند.
افزایش دمای اقیانوس‌ها و احتمال ثبت رکوردهای تازه گرما نیز از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده در پیش‌بینی‌های اقلیمی است.
بیش از ۳۴۷ میلیون کودک در معرض شرایط غیرعادی آب‌وهوایی
پیامدهای ال‌نینو تنها به خسارت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی محدود نمی‌شود. بر اساس برآوردهای منتشرشده از سوی نهادهای سازمان ملل، بیش از ۳۴۷ میلیون کودک در نزدیک به ۱۰۰ کشور و منطقه ممکن است در فاصله‌ی اکتبر تا دسامبر در معرض شرایط غیرعادی خشک یا مرطوب قرار گیرند. حدود ۱۹۰ میلیون نفر از این کودکان در منطقه‌ی آسیا و اقیانوسیه زندگی می‌کنند.
کودکان در برابر کمبود آب آشامیدنی، سوءتغذیه، بیماری‌ها و اختلال در دسترسی به آموزش آسیب‌پذیرترند. سازمان‌های امدادی هشدار می‌دهند که وقوع خشکسالی یا سیل می‌تواند فشار مضاعفی بر خانواده‌هایی وارد کند که پیش از این نیز با فقر، ناامنی غذایی یا دسترسی محدود به خدمات اساسی مواجه بوده‌اند.
در «پاپوا» گینه نو، کمبود آب، خشکسالی و آسیب به محصولات کشاورزی نگرانی‌ها درباره‌ی تامین غذا را افزایش داده است. برآورد می‌شود حدود ۱.۲ میلیون نفر در این کشور به کمک غذایی نیاز پیدا کنند. این وضعیت نمونه‌ای از چگونگی تبدیل تغییرات آب‌وهوایی به بحران انسانی در جوامعی است که منابع محدودی برای مقابله با شوک‌های اقلیمی دارند.
تغییرات اقلیمی و ضرورت آمادگی زودهنگام
ال‌نینو پدیده‌ای طبیعی است و تغییرات اقلیمی عامل ایجاد آن نیست؛ اما گرمایش زمین می‌تواند زمینه را برای تشدید برخی پیامدهای آب‌وهوایی فراهم کند. در جریان ال‌نینوی سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶، بیش از ۷۰ درصد از مناطق خشکی جنوب‌شرق آسیا با خشکسالی مواجه شدند و بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در معرض خشکسالی شدید قرار گرفتند.
با توجه به احتمال تداوم ال‌نینوی قوی، نهادهای بین‌المللی بر اهمیت اقدام زودهنگام، تقویت نظام‌های هشدار و آماده‌سازی خدمات حمایتی تاکید دارند. برای ایران نیز پیگیری پیش‌بینی‌های فصلی، مدیریت ذخایر آب، آمادگی در برابر سیلاب و تنظیم برنامه‌های کشاورزی بر اساس شرایط واقعی بارش اهمیت دارد.
در نهایت، پدیده ال نینو نه به تنهایی نشانه‌ی خشکسالی است و نه تضمینی برای بارندگی بیشتر. پیامدهای آن به شرایط منطقه‌ای بستگی دارد و برای ایران، مقدار، زمان، شدت و محل وقوع بارش‌ها تعیین می‌کند که این پدیده تا چه اندازه می‌تواند به کاهش تنش آبی کمک کند یا خطر سیلاب را افزایش دهد.
