همزمان با تشدید محاصره دریایی آمریکا علیه ایران، بیش از ۱۴ نفتکش در نزدیکی جزیره خارک، مهمترین پایانه صادرات نفت کشور، تجمع کردهاند؛ تحرکی که در کنار پیشنهاد رسانههای نزدیک به سپاه برای اعزام کاروان نفتکشها، احتمال تلاش تهران برای شکستن محاصره را افزایش داده است. آمریکا نیز با گسترش محدودیتها، انتقال نفت میان کشتیها را هدف قرار داده و هشدار داده است شناورهای دریافتکننده محمولههای ایران ممکن است با توقیف یا حتی اقدام نظامی روبهرو شوند. با این حال، هنوز تصمیم رسمی برای اعزام کاروان نفتکشها اعلام نشده است.
آمریکا انتقال نفت میان کشتیها را هم مشمول محاصره کرد
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) روز چهارشنبه ۱۸ نوامبر اعلام کرد کشتیهایی که محمولههای بارگیریشده در بنادر یا سواحل ایران را از طریق انتقال کشتی به کشتی دریافت کنند، ناقض محاصره دریایی ایران محسوب میشوند. حتی اگر خودشان وارد آبهای ایران نشده باشند.
بر اساس این هشدار، نیروهای آمریکایی میتوانند این شناورها را متوقف، بازرسی، منحرف یا توقیف کنند. سنتکام همچنین هشدار داده است که سرپیچی از دستورات نیروهای آمریکایی ممکن است به استفاده از زور منجر شود.
این تصمیم با هدف مسدود کردن مسیرهایی اتخاذ شده است که ایران از طریق آنها، با وجود محاصره بنادر و صادرات نفتی، بخشی از محمولههای خود را به بازارهای خارجی منتقل میکرد.
پیشنهاد اعزام کاروان نفتکشها از خارک
تصاویر ماهوارهای و دادههای رهگیری کشتیها از تجمع بیش از ۱۴ نفتکش در نزدیکی جزیره خارک حکایت دارند. برخی گزارشها از اختصاص خدمه به این شناورها، برافراشتن پرچم ایران و خاموش شدن سامانههای شناسایی خودکار آنها خبر میدهند.
خارک حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را مدیریت میکند. درنتیجه توقف عملیات بارگیری در این پایانه، فشار قابلتوجهی بر صادرات نفت کشور وارد کرده است.
خبرگزاری فارس، روز پنجشنبه ۲۸ آبان در یادداشتی پیشنهاد کرد ایران با اعزام یک «کاروان نفتکش» محاصره دریایی آمریکا علیه ایران را به چالش بکشد. این رسانه هشدار داد که در صورت حمله آمریکا به نفتکشهای ایرانی، تأسیسات انرژی کشورهای منطقه، از جمله امارات، عربستان سعودی و قطر، ممکن است هدف حملات تلافیجویانه قرار گیرند.
این پیشنهاد با استقبال برخی چهرههای سیاسی نزدیک به جریان تندرو روبهرو شد. ابراهیم عزیزی، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، در پیامی نوشت که «ایران را نمیتوان محاصره کرد.»
حسین محبی، سخنگوی سپاه، نیز اعلام کرده است که جمهوری اسلامی اجازه ادامه محاصره دریایی، زمینی و هوایی را نخواهد داد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، هم در واکنش به گزارشهای مربوط به آمادهسازی نفتکشها گفت تهران تمام تلاش خود را برای صادرات نفت و پیشبرد مذاکرات انجام میدهد و «محاصره دریایی باید شکسته شود.»
با این حال، هیچ نهاد رسمی ایران تاکنون اعزام کاروان نفتکشها با اسکورت نظامی و زمانبندی مشخص را تأیید نکرده است.
فشار اقتصادی و کاهش درآمدهای نفتی ایران
شرکت اطلاعات انرژی کپلر حدود ۲۰ نفتکش را در نزدیکی خارک شناسایی کرده که بیشتر آنها محمولههای خود را بارگیری کردهاند، اما همچنان متوقف ماندهاند. همایون فلکشاهی، تحلیلگر ارشد این شرکت، گفته است تاکنون حرکت محدودی مشاهده شده و برای نتیجهگیری درباره آغاز عملیات جدی شکستن محاصره زود است.
برآورد کپلر نشان میدهد حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت ایران در محدوده محاصره گرفتار مانده است. این شرکت پیشبینی کرده درآمد ایران از صادرات نفت خام و میعانات گازی ممکن است تا اواسط دسامبر به صفر برسد. اتفاقی بیسابقه در تاریخ صادرات نفت کشور. به گفته کپلر، محاصره روزانه بین ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون دلار درآمد نفتی را از دسترس ایران خارج میکند.
در مقابل، اجرای محاصره دریایی برای آمریکا نیز هزینهبر است. برآورد هزینه روزانه این عملیات حدود ۳۲ میلیون و ۵۰۰ هزار دلار اعلام شده و بیش از ۳۰ درصد شناورهای جنگی نیروی دریایی آمریکا در آن مشارکت دارند.
خطر رویارویی نظامی و گسترش جنگ در منطقه
تحلیلگران معتقدند تلاش ایران برای عبور نفتکشها میتواند به رویارویی مستقیم با نیروهای آمریکایی منجر شود.
«آندریاس کریگ»، استاد مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، میگوید ایران توان نظامی لازم برای شکستن پایدار محاصره آمریکا را ندارد، اما کنترل تمام محمولهها و انتقالهای نفتی میان کشتیها برای واشینگتن دشوار خواهد بود.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، نیز معتقد است عبور موفق یک نفتکش اعتبار محاصره آمریکا را زیر سؤال میبرد؛ در مقابل، ممانعت نظامی از حرکت آن میتواند بهانهای برای اقدام تلافیجویانه تهران فراهم کند.
کریگ هشدار داده است که حمله آمریکا به نفتکشهای ایرانی ممکن است با هدف قرار گرفتن زیرساختهای انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس همراه شود. او همچنین احتمال گسترش تنشها به تنگه هرمز و بابالمندب را مطرح کرده است؛ دو آبراه راهبردی که نقش مهمی در تجارت جهانی انرژی دارند.
به اعتقاد این تحلیلگر، هرچه فشار اقتصادی محاصره بر ایران بیشتر شود، انگیزه تهران برای افزایش تنش نیز افزایش مییابد. در چنین شرایطی، تلاش محدود برای عبور از محاصره ممکن است به رویارویی گستردهتری تبدیل شود؛ بهویژه اگر واشینگتن و تهران نتوانند از مسیر مذاکره به توافقی دست پیدا کنند.

