مسقط میگوید گفتوگوها با تهران صرفاً به مدیریت قانونی این آبراه محدود است، اما واشینگتن به این بیطرفی با دیده تردید نگاه میکند. عمان در برابر فشارهای آمریکا برای قطع روابط خود با ایران مقاومت میکند. همچنین اصرار دارد که تنها در حال مذاکره با تهران درباره یک سیستم مدیریتی برای تنگه هرمز است که با قوانین بینالمللی مطابقت داشته باشد. این مذاکرات در حالی ادامه دارد که بحثهایی درباره عوارض عبور از تنگه هرمز و نحوه مدیریت این گذرگاه راهبردی، حساسیتهای سیاسی تازهای ایجاد کرده است. هدف این است که هرگونه رژیم حقوقی جدید، پس از مشورت با سازمان بینالمللی دریانوردی سازمان ملل (IMO) اجرایی شود.
عمان به عنوان متحد دیرینه آمریکا که در مدیریت تنگه هرمز شریک است، به طور سنتی نقش یک میانجی پشتپرده را ایفا کرده است؛ نقشی که به این کشور اجازه میدهد در مناقشاتی که باعث ایجاد شکاف در دیگر بخشهای خلیج فارس شده، بیطرف بماند. البته این بیطرفی حد و مرزی دارد. مسقط به شدت از بیتوجهی اسرائیل به قوانین بینالمللی انتقاد میکند. همچنین روز چهارشنبه نیز با صدور بیانیهای، حملات ایران به بحرین و کویت را محکوم کرد.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که تهدید ترامپ علیه عمان و افزایش سوءظن واشینگتن نسبت به روابط مسقط و تهران، توجهات را بیش از گذشته به نقش عمان در پرونده تنگه هرمز جلب کرده است.
تهدید ترامپ علیه عمان و تشدید بدبینی واشنگتن به مسقط
با این حال، دونالد ترامپ هفته گذشته در اظهاراتی غیررسمی با تهدید به بمباران این کشور سلطاننشین، عمان را در کانون توجه قرار داد. تهدید ترامپ علیه عمان در شرایطی مطرح شد که مسقط تلاش میکند نقش میانجی خود میان تهران و واشینگتن را حفظ کند.
«مارکو روبیو»، وزیر خارجه آمریکا نیز روز سهشنبه در جلسه کمیته روابط خارجی سنا، تردیدهای واشینگتن نسبت به رویکرد عمان را تأیید کرد. او گفت: «هیچ کشوری روی زمین به جز ایران ـ و شاید عمان که با آن همراهی کرده ـ موافق اقدامات ایران در تنگهها نیست.»
این اظهارات نشان میدهد بدبینی آمریکا نسبت به نقش عمان در پرونده تنگه هرمز رو به افزایش است. همچنین اختلافات میان واشینگتن و مسقط وارد مرحله تازهای شده است.
تلاش دیپلماتیک عمان برای رفع اتهام از خود
عمان تلاش کرده تا از ورود به یک جنگ لفظی رسمی با ترامپ خودداری کند. با این حال، «طلال بن سلیمان الرحبی»، سفیر عمان در واشینگتن، هفتهی گذشته در تماسهای تلفنی با «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا و دیدارهایی در وزارت امور خارجه، تلاش کرد به ایالات متحده اطمینان دهد که این کشور سلطاننشین با سیستم عوارض گمرکی عبور از تنگه هرمز مخالف است. همچنین، این مقام عمانی اعلام کرد که کشورش به اصل آزادی کشتیرانی پایبند خواهد بود.
طرح ایران برای قانونی جلوه دادن عوارض عبور از تنگه هرمز
ایران اعلام کرده است که به عنوان بخشی از هرگونه توافق برای بازگشایی تنگه هرمز، تمایل دارد ظرف یک ماه اطمینان حاصل کند که تردد کشتیها به سطح پیش از جنگ بازمیگردد. با این حال، تهران نهادی با عنوان «سازمان تنگه خلیج فارس» (PGSA) تأسیس کرده است. نهادی که اکنون تحت تحریم خزانهداری آمریکا قرار دارد و کشتیها برای عبور از تنگه باید از آن مجوز دریافت کنند.
ایران برای آنکه طرح خود درباره عوارض عبور از تنگه هرمز را با قوانین بینالمللی سازگارتر و برای عمان قابلپذیرشتر کند، پیشنهاد دریافت هزینهای غیرتبعیضآمیز از کشتیهای عبوری را مطرح کرده است.
«آرمان خرسند»، رئیس مرکز امور بینالملل و کنوانسیونهای محیط زیست سازمان حفاظت محیط زیست ایران، این هفته گفت: «موضوع صرفا دریافت هزینه از شناورها به دلیل عبور از تنگه نیست. هدف، تامین منابع لازم برای جبران خسارتهای زیستمحیطی و پیامدهای اقداماتی است که اصل عبور بیضرر را خدشهدار کردهاند. عملیات نظامی آمریکا در منطقه پیامدهای امنیتی، بشردوستانه و همچنین هزینههای زیستمحیطی سنگینی به همراه داشته است. وی گفت طبق اصول پذیرفتهشدهی قوانین بینالمللی، مسئولان ایجاد خسارت، باید هزینههای ترمیم آن را متحمل شوند.
سایر تحلیلگران ایرانی مانند «سعید لیلاز» دولت را به احتیاط شدید در کسب درآمد مستقیم از تنگه هرمز فراخواندهاند. وی همچنین گفته است که این کار میتواند به تشکیل ائتلافهای مشترک علیه ایران منجر شود و رونق بیشتر در گرو تبدیل این منطقه به «منطقه صلح» است.»
«علی نیکزاد»، نایب رئیس مجلس ایران، اظهار داشت که تلاشها برای ادغام سه طرح قانونی مختلف جریان دارد تا نحوهی عملکرد رژیم دریایی دولت در تنگه و همچنین موقتی بودن یا نبودن آن به طور دقیق مشخص شود.
مخالفت سازمان بینالمللی دریانوردی با وضع عوارض عبور از تنگه هرمز
اما «آرسنیو دومینگز»، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، در ۲۷ آوریل به شورای امنیت سازمان ملل گفت: «هیچ مبنای قانونی برای هیچ کشوری وجود ندارد که برای تنگههای بینالمللی پرداختهایی تعیین کند یا عوارض، هزینهها یا شرایط تبعیضآمیزی اعمال نماید.»
با این حال، برخی از سیاستمداران عمانی با دریافت هزینه برای خدمات مشخص و واقعی موافقت نشان دادهاند. «محمد سلیمان تمیم الهنائی»، از اعضای مجلس شورای عمان، گفت که این کشور همواره بر اساس حقوق بینالملل دریاها، به اصل آزادی کشتیرانی در تنگهی هرمز پایبند بوده است. او گفت: «وزیر حمل و نقل عمان پیش از این در مجلس شورا اعلام کرده و وزیر امور خارجه عمان نیز تایید کرده است که عمان به قوانین بینالمللی دریایی احترام میگذارد. همچنین از آزادی کشتیرانی حمایت میکند. بنابراین، عمان عوارض ترانزیتی برای تنگه وضع نمیکند. بلکه خدمات دریایی دیگری مانند حفاظت، امداد و نجات و پشتیبانی ناوبری ارائه میدهد.»
نگرانی آمریکا از همکاری پنهان تهران و مسقط
آمریکا همچنان مشکوک است که عمان در خفا در حال برنامهریزی برای سیستمی از هزینههاست که تفاوت چندانی با عوارض عبور از تنگه هرمز نخواهد داشت. عمان از زمان آغاز جنگ با ارائهی هدایت ناوبری، عملیات جستجو و نجات و کمکهای پزشکی به خدمه، به کشتیها از جمله شناورهای آمریکایی کمک کرده است.
در مقابل، «سازمان تنگهی خلیج فارس» تلاش دارد نشان دهد نظام جدید به عنوان نهادی پذیرفتهشده جا افتاده است. همچنین شرکتها از آن تبعیت میکنند. این سازمان آماری منتشر کرده که نشان میدهد بیش از ۳۰۰ شرکت کشتیرانی برای دریافت مجوز درخواست دادهاند.
مقصد اصلی کشتیهای خروجی، کشورهای آسیایی به ویژه چین و هند و مقصد اصلی کشتیهای ورودی، امارات متحده عربی بوده است. حملات آمریکا به رادارهای ایرانی با هدف محروم کردن ایران از ابزارهای نظارتی انجام میشود که برای نهادینه کردن کنترل خود بر این تنگه به آنها نیاز دارد.
خزانهداری آمریکا در ۲۹ می اعلام کرد صرفنظر از اینکه پرداختی صورت گیرد یا خیر، شهروندان آمریکایی از دریافت خدمات از دولت ایران، از جمله خدمات مربوط به تضمین عبور امن منع شدهاند.
طبق کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل، کشورهای ساحلی میتوانند به دلایل مربوط به ایمنی، حفاظت از محیط زیست و نظم دریایی، رفت و آمد در آبهای سرزمینی خود را تنظیم کنند. آنها همچنین میتوانند در قبال خدمات مشخصی که به کشتیهای عبوری ارائه میشود، هزینههایی دریافت کنند، مشروط بر اینکه این هزینهها به صورت شفاف و بدون تبعیض اعمال شوند.
سوءظن آمریکا به عمان به زمانی بازمیگردد که «بدر البوسعیدی»، وزیر امور خارجه عمان، درست قبل از آغاز جنگ اسرائیل و آمریکا در تلویزیون ایالات متحده ظاهر شد تا برای تداوم گفتگوها زمان بیشتری بخواهد. عمان در آن گفتگوها میانجیگری میکرد و گفته بود که توافق در دسترس است.
منبع: دگاردین
