ایران و آمریکا روی کاغذ به توافق رسیدهاند، اما با شکلگیری بحران فعلی، اوضاع در تنگه راهبردی هرمز به شدت آشفته است. سپاه پاسداران ایران روز پنجشنبه خطاب به کشتیهای در حال عبور از تنگه هرمز، شاهراه حیاتی انتقال نفت، هشدار داد: «اگر هر شناوری بدون اجازهی ما یا خارج از مسیر تعیینشده اقدام به تردد در تنگه کند، مسئولیت هرگونه عواقب آن بر عهدهی خودش خواهد بود.» این تنگه اکنون به یکی از بزرگترین آزمونهای توافق ایران و ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است.
حملات متقابل ایران و آمریکا در اطراف تنگه هرمز
یک مقام آمریکایی به سیانان گفت درست چند ساعت پس از این هشدار، کشتی کانتینربر «اور لاولی» با پرچم سنگاپور هدف حملهی یک پهپاد ایرانی قرار گرفت. «دونالد ترامپ» رئیس جمهور آمریکا، روز جمعه این حمله را که نخستین تعرض به یک شناور پس از امضای پیمان بود، «نقض احمقانهی توافق آتشبس» خواند.
در پاسخ به این اقدام و برای مهار بحران، ارتش آمریکا روز جمعه حملاتی را علیه اهداف نظامی ایران در اطراف تنگه کلیدی هرمز انجام داد. با این حال، یک مقام آمریکایی با کماهمیت جلوه دادن احتمال تشدید تنشها پس از این حملات، به سیانان گفت که این اقدام دستکم در حال حاضر به معنای بازگشت به عملیات رزمی بزرگ نیست.
شبکهی دولتی «پرس تیوی» ایران گزارش داد که سپاه پاسداران در پاسخ به حملات روز جمعه، مواضع نظامی آمریکا را در منطقه هدف قرار داده است. ارتش آمریکا هنوز چنین حملاتی را تایید نکرده است. بحرین نیز بامداد شنبه از حملات پهپادی ایران به خاک خود خبر داد، اما هدف این حملات هنوز مشخص نیست.
توافق آتشبس و ابهام در مدیریت تنگه هرمز
بر اساس توافق آتشبس، ایران باید «تمام تلاش خود را به کار بندد» تا مولفههای امنیت را برای بهبود تردد در خطوط کشتیرانی، بهویژه برای شناورهای تجاری مستقر در پهنهی خلیج فارس تضمین کند؛ آبراهی که یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از آن عبور میکند.
تضمین تردد بدون مانع، امتیاز اصلی ایران به آمریکا بود. اما از نظر ایران، بازگشایی تنگه به معنای دست کشیدن از کنترل آن نیست. در بند مبهمی از این توافق آمده است که ایران و عمان برای «تعیین مدیریت آینده» این آبراه با یکدیگر همکاری خواهند کرد؛ امری که عملاً به تهران نقشی رسمی در مدیریت آن میدهد.
کریدورهای سهگانه و سردرگمی ناخداها
در شرایطی که مذاکرات با آمریکا ادامه دارد، حملهی روز پنجشنبه سیگنالی است مبنی بر اینکه ایران قصد دارد شروط خود را بر تنگه تحمیل کند و تصمیم بگیرد که کشتیها چه زمانی و از کجا میتوانند عبور کنند. سپاه پاسداران مسیرهای تاییدنشده از سوی تهران را «غیرقابل قبول»، «کاملاً خطرناک» و «ممنوع» خوانده و از تمامی شناورها خواسته است تا برای عبور امن، منحصراً با نیروی دریایی ایران هماهنگ کنند.
در همین حال، سازمان تازه تاسیس «تنگه خلیج فارس» (PGSA) در ایران مقرراتی را صادر کرده که کشتیها را ملزم میکند فرم مجوز ایمیلی را در ازای دریافت «تضمین عبور امن» شامل بیمه تکمیل کنند. سیانان تلاش کرد با این سازمان تماس بگیرد اما ایمیلهای ارسالی برگشت خوردند.
با تداوم بحران جاری، اکنون سه مسیر مجزا برای عبور کشتیها در این کریدور دریایی باریک شکل گرفته است و مراجع مختلف برای مدیریت تردد در آبراه ۲۱ مایلی تنگه ملو از چالش هرمز رقابت میکنند. یک مسیر جنوبی از آبهای عمان میگذرد؛ مسیر دوم که پیش از جنگ استفاده میشد از وسط تنگه عبور میکند و مسیر سوم در بخش شمالی تحت کنترل ایران است. این وضعیت اپراتورهای کشتیها را برای انتخاب مسیر با تصمیمی دشوار روبرو کرده است.
«دیمیتریس مانیاتیس»، مدیرعامل شرکت مشاورهی ریسک دریایی «ماریسکس» به سیانان گفت: «همهی این مسائل برای ناوبری ایمن در آن آبها بسیار گیجکننده است. محیط فعلی به شدت خطرناک است.»
سردرگمی شرکتهای کشتیرانی میان خطر حمله و تحریم
عدم قطعیت در انتخاب مسیر، تلاشها برای بازگشت تجارت در این آبراه به سطح پیش از جنگ را پیچیده کرده است. شرکتهای کشتیرانی میگویند آنچه ممکن است رهبران ایران و آمریکا بر سر آن توافق کرده باشند، در دریا دیده نمیشود.
وجود کریدورهای موازی و رقیب، آنها را سردرگم کرده و مجبور ساخته است نه تنها در آبهای خطرناک با تهدیدهای ناشی از مینهای دریایی، پهپادها و قایقهای گشتی سپاه پاسداران دستوپنجه نرم کنند، بلکه جریانهای پیچیدهی سیاسی را نیز در سراسر تنگه هدایت نمایند.
اگر کشتیها مسیرهای غیرایرانی را انتخاب کنند، خطر حمله را به جان میخرند. اگر از خواستههای سپاه پاسداران پیروی کنند و از مسیر ایران بروند، از بیم آنکه در صورت فروپاشی توافق با تحریمهای غرب مواجه شوند، نگرانند.
مانیاتیس از شرکت ماریسکس به سیانان گفت که شاخصهای امنیت در منطقه متزلزل است و به همین دلیل، بخش بزرگی از مالکان ناوگان کشتیرانی تمایل دارند از تعامل با بخشهای مرتبط در بنادر خلیج فارس خودداری کنند تا در آینده با خطر تحریمهای آمریکا مواجه نشوند. فعالان این حوزه نسبت به دولت فعلی آمریکا بسیار محتاط هستند، چون قبلاً اعلام شده هرگونه پرداخت عوارض به ایران میتواند دلیل اعمال تحریم باشد.»
ایران در ابتدا خواهان دریافت حق عبور بود اما بعداً اعلام کرد که بلافاصله عوارض وضع نخواهد کرد. در عوض، در اقدامی که تعجب متحدان عرب صادرکنندهی نفت آمریکا را برانگیخته، قصد دارد مبالغی را برای خدمات دریایی دریافت کند و مالیات زیستمحیطی جدیدی بر کشتیها اعمال نماید.
توقف عملیات تخلیه کشتیهای تجاری در خلیج فارس توسط IMO
طبق بیانیهی سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، پس از حمله به کشتی اور لاولی و به مخاطره افتادن امنیت فضا، این سازمان کلیه عملیاتهای هماهنگشدهی امداد و کشتیرانی را که برای نجات بیش از ۵۰۰ کشتی تجاری و ۱۱ هزار دریانوردِ گرفتار در آبهای خلیج فارس جریان داشت، «تا کسب شفافیت بیشتر» متوقف کرد. کارشناسان دریایی گفتند پس از آن دستکم چهار کشتی از این کریدور بازگشتند.
برای کشتیهایی که تمایل دارند مسیر عمانی را انتخاب کنند تا از تحریمها دور بمانند، عبور شناورها از فاصله بسیار نزدیک به یکدیگر خطر تصادف را افزایش میدهد.
افزایش ریسک و هزینهی بیمه در پی بیثباتی امنیتی
در طول جنگ، نرخ بیمه نیز سرسامآور شد و مالکان کشتی برای محافظت در برابر حملات، بیش از یک میلیون دلار به ازای هر نفتکش غولپیکر (VLCC) پرداخت میکردند.
«متیو رایت»، تحلیلگر ارشد حملونقل کالا در شرکت «کیپلر» (یک شرکت دادهکاوی که جریانهای کشتیرانی و کالاهای جهانی را ردیابی میکند)، به سیانان گفت با وجود اینکه اکنون چنین حوادثی به ندرت رخ میدهد، این نرخها همچنان بالا هستند. کشتیها برای دریافت بیمه جهت حرکت در تنگه، باید مسیری را که انتخاب میکنند مشخص نمایند.
رایت گفت: «اوضاع به نقطهی صفر برنگشته است، اما این وضعیت به وضوح نشان میدهد که با وجود فروکش کردن تلاطمها، ریشههای بحران همچنان در دورهی آتشبس ۶۰ روزه باقی است و تضمینی قطعی برای بازگشایی کامل تنگه حدفاصل عمان و هرمز در یک مسیر مشخص وجود ندارد. اگر اختلافات تا اواسط آگوست حل و فصل نشود، ممکن است در نهایت شاهد استفاده از سه مسیر به شکلی آشفتهتر و ناامنتر باشیم.»
شکاف میان توافق سیاسی و واقعیت عملی در دریا
با وجود این سردرگمیها، شرکتهای ریسک دریایی همچنان با احتیاط خوشبین هستند که کشتیها پس از ماهها بلاتکلیفی، سفر در این مسیر پرخطر را آغاز کردهاند؛ حتی اگر این کار به معنای پذیرش واقعیتهای سیاسی جدید تنگه با انتخاب میان مسیرهای رقیب و تحمل هزینههای به مراتب بالاتر باشد.
اما همین شرکتها هشدار میدهند که شکاف آشکاری میان آنچه رهبران در اتاقهای مذاکره بر سر آن توافق کردهاند با آنچه در عمل در تنگه رخ میدهد، وجود دارد. این عدم قطعیت باعث شده بسیاری از مالکان کشتی منتظر دورهای پایدار از عبورهای بدون حادثه بمانند تا دوباره ناوگان خود را به حرکت درآورند.
رایت گفت: «ما از یک پیشینهی سرشار از بیاعتمادی شدید میان دو طرف میآییم، بنابراین توافق، قدم اولِ خوبی است. اما مشخصاً شکاف بزرگی میان آنچه آمریکا میگوید و آنچه ایرانیها میگویند وجود دارد.» او در پایان افزود: «ما در دورهی بسیار آشفتهای قرار داریم.»
منبع: ادیشن
