در نگاه اول، اقدام تلافیجویانهی تهران در پاسخ به حملات اسرائیل در لبنان ممکن است حرکتی بیپروا به نظر برسد که خطر شعلهور کردن مجدد یک جنگ ویرانگر منطقهای را به همراه دارد. اما از دیدگاه تهران، این حملات ضروری بودند؛ بخشی از یک موضعگیری تهاجمیتر که نشاندهنده تغییر در دکترین کلان و استراتژیک ایران از سوی حاکمان جدید این کشور است. برای آنها، درس این جنگ این بوده است که پاسخ تلافیجویانه و محکم به آنها اجازه داده تا بقای خود را حفظ کنند و حتی در برابر دشمنان قدرتمندتر خود، با دست پر و اهرم فشار ظاهر شوند.
تغییر دکترین استراتژیک در تهران
«امید معماریان»، کارشناس مسائل ایران در مؤسسهی «دایون» (سازمان دیدبان حقوق بشر در جهان عرب)، میگوید: «ایران میخواهد قدرت خود و همچنین تواناییاش برای تشدید تنش را به رخ بکشد. آنها این پیام را میفرستند که در صورت لزوم، آمادهی ازسرگیری جنگ هستند.»
در طول دهه گذشته و در دوران رهبری آیتالله «علی خامنهای»، رهبر پیشین ایران، اصول حاکم بر دکترین تقابلی و ابعاد استراتژیک ایران در حمله به اسرائیل و ایالات متحده با احتیاط بیشتری همراه بود. بهطوریکه در سال ۲۰۲۰، پس از ترور «قاسم سلیمانی»، یکی از قدرتمندترین فرماندهان نظامی کشور توسط ایالات متحده، تهران تنها به حملات تلافیجویانهی محدودی علیه واشینگتن دست زد و در طول جنگ ۱۲ روزه در ژوئن گذشته نیز، کل پاسخ تلافیجویانه خود را به حمله به یک پایگاه آمریکا در قطر محدود کرد.
در هفتههای اخیر، مقامات ایرانی تا حد زیادی در برابر حملات اسرائیل به مهمترین متحد خود، یعنی گروه شبهنظامی حزبالله لبنان، خویشتنداری نشان دادند. ایران این حملات را محکوم کرد و هشدار داد که این نیروی شیعه باید در توافق آتشبس منطقهای که در ماه آوریل با واشنگتن بر سر آن توافق شده بود، گنجانده شود. با این حال، تا زمانی که حملات اسرائیل به جنوب لبنان محدود بود، ایران پاسخی نداد. اما ایران هشدار داده بود که اگر اسرائیل این حملات را به حومهی جنوبی بیروت، یعنی پایتخت لبنان و مرکز ثقل حزبالله گسترش دهد، این محاسبات تغییر خواهد کرد. روز یکشنبه، اسرائیل دقیقاً همین کار را انجام داد.
رونمایی رسمی از دکترین محور مقاومت
«صادق لاریجانی»، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام که به رهبر کشور مشاوره میدهد، گفت: «حملهی موشکی در دفاع از لبنان صرفاً یک پاسخ نظامی نبود، بلکه اعلام رسمی بخش جدیدی از دکترین دفاعی و استراتژیک ایران بود.» او افزود: «اگر به هر یک از ارکان محور مقاومت حمله شود، پاسخ از مرزهای جغرافیایی فراتر خواهد رفت و توازن قوا در منطقه را تغییر خواهد داد.» این عبارت، اصطلاحی است که ایران برای شبکهی گروههای شبهنظامی متحد خود در منطقه، از جمله حزبالله، به کار میبرد.
تهران با این اقدامات میخواهد نشان دهد در دفاع از شبهنظامیان متحد خود در منطقه جدی است؛ موقعیتی که پیش از این و در سال ۲۰۲۴، به دلیل خودداری رهبران وقت از تلافی حملات اسرائیل تضعیف شده بود. به باور کارشناسان، احیای این موقعیت، بخشی تفکیکناپذیر از نگرش جدید به دکترین منطقهای و اهداف استراتژیک ایران پس از حملاتی است که ضربات سنگینی به حزبالله وارد کرد و به کشته شدن رهبر آن، «حسن نصرالله»، منجر شد
محاسبات حاکمان جدید در خلیج فارس
از زمان آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه که به کشته شدن بخش عمدهای از رهبران ارشد و پیشین ایران از جمله آقای خامنهای انجامید، حاکمان جدید ایران بر این باورند که تمایل آنها به اقدام تهاجمیتر از محاصرهی تنگهی حیاتی هرمز گرفته تا حمله به همسایگان خود در خلیج فارس یک موفقیت بزرگ بوده است. به گفتهی تحلیلگران، از نظر آنها، اتخاذ رویکرد تهاجمیتر نه تنها به آنها اجازه داد تا از حملات واشینگتن و اسرائیل جان سالم به در ببرند، بلکه توانستند آسیبهای اقتصادی وارد کنند و از طریق کنترل این تنگه که یک مسیر حیاتی برای کشتیرانی جهانی نفت و گاز است، به یک اهرم استراتژیک دست یابند.
آزمون رابطهی ترامپ و نتانیاهو
رهبران جدید تهران همچنین دریافتند که نوع رابطه کاری میان «ترامپ» و تلآویو، پتانسیل انعطافپذیری بیشتری دارد؛ به طوری که هفته گذشته او «نتانیاهو» را متقاعد کرد که به بیروت حمله نکند. روز دوشنبه نیز پس از حملات اسرائیل به حومهی بیروت و پاسخ تلافیجویانهی ایران، او از هر دو طرف خواست که عقبنشینی کنند.
پس از این اظهارات و مشخص شدن خطوط قرمز در رابطه و مکالمات میان ترامپ و رهبران اسرائیل، سپاه ایران به سرعت اعلام کرد حملات را متوقف میکند، اما هشدار داد اگر دولت «نتانیاهو» به پیشروی در جنوب لبنان ادامه دهد، دوباره دست به ماشه خواهد شد.
«امید معماریان»، تحلیلگر مسائل منطقه، معتقد است که چنین حملاتی فرصت مناسبی را فراهم میآورد تا تهران عمق رابطه استراتژیک میان آقای ترامپ و شخص بنیامین نتانیاهو را به طور جدی محک بزند. او گفت: «آنها میدانند که میان اهداف اسرائیل و آمریکا شکاف وجود دارد و میخواهند به ترامپ فشار بیاورند تا اسرائیل را مهار کند.»
فرسایش دستاوردها پشت پردهی آتشبس
اما دفاع از حزبالله صرفاً برای محک زدن یا موضعگیری نیست. «حمیدرضا عزیزی»، کارشناس امنیت ایران در مؤسسهی امور بینالملل و امنیتی آلمان، میگوید ایران توانایی این گروه برای ادامهی حملات به شمال اسرائیل در طول جنگ اخیر را برای خود حیاتی ارزیابی میکرد؛ چرا که این امر به ایران فضا میداد تا حملاتش را روی همسایگان نفتخیز خود در خلیج فارس متمرکز کند. به گفتهی او، اجازه دادن به اسرائیل برای تضعیف بیشتر حزبالله، از نظر نظامی در هرگونه درگیری آینده که ایران آن را اجتنابناپذیر میداند، برای تهران هزینهبر خواهد بود.
هفتههاست که نیروهای آمریکایی به آرامی در حال اسکورت کشتیها از طریق تنگهی هرمز هستند. بسیاری از تحلیلگران این اقدام را تلاشی از سوی آمریکا برای کاهش فشار بر اقتصاد جهانی میدانند، در حالی که همزمان تلاش میکند با تقویت محاصرهی کشتیهای ایرانی، فشار اقتصادی بر تهران را افزایش دهد. ایران نگران است که تلاشهای اسرائیل برای تضعیف حزبالله، جنبهی دیگری از همین استراتژی باشد. آقای «عزیزی» گفت: «ایرانیها بر این باورند که ایالات متحده و اسرائیل از آتشبس برای شکلدادن به واقعیتهای میدانی استفاده میکنند، به گونهای که اهرمهای فشاری را که ایران در طول این جنگ به دست آورده است، تضعیف کنند.»
پیشبینی تهران از رفتار واشینگتن
تمایل تهران برای پاسخ تلافیجویانهی محکم همچنین نشان میدهد که ایران بر اساس تحلیل تحرکات جاری در رابطه میان ترامپ و دولت تلآویو، احتمال بازگشت مجدد واشینگتن به این معرکه را بعید میداند؛ آن هم در شرایطی که کاخ سفید و شخص نتانیاهو هر کدام با اولویتهای داخلی متفاوتی روبرو هستند و رئیسجمهور آمریکا به زودی میزبان بازیهای جام جهانی خواهد بود.
«فرزان ثابت»، تحلیلگر مسائل ایران در مؤسسهی عالی مطالعات بینالمللی و توسعه در ژنو سوئیس، با اشاره به سیگنالهای دریافتی از چگونگی رابطه کاری ترامپ با شرکای منطقهای میگوید: «آنها فکر نمیکنند واشینگتن برای منافع دولت نتانیاهو وارد یک جنگ تمامعیار شود. اما حتی اگر این کار را بکند، تا حد زیادی مطمئن هستند که میتوانند اوضاع را مدیریت کنند.»
منبع: نیویورکتایمز
