توافق هستهای جدید میان آمریکا و عربستان سعودی، یکی از مهمترین تحولات اخیر در حوزه انرژی و امنیت خاورمیانه محسوب میشود. این توافق که چارچوب همکاری دو کشور در زمینه توسعه برنامه هستهای غیرنظامی ریاض را مشخص میکند، امکان مشارکت شرکتهای آمریکایی در ساخت زیرساختهای هستهای عربستان را فراهم خواهد کرد. با این حال، بخشهایی از این توافق بهویژه موضوع غنیسازی اورانیوم، باعث نگرانی برخی قانونگذاران و کارشناسان درباره آینده رقابت هستهای در منطقه شده است.
وزارت انرژی آمریکا اعلام کرده است که این توافق پس از امضا وارد مرحله بررسی اجباری در کنگره خواهد شد. در حالی که دولتهای آمریکا و عربستان آن را گامی برای توسعه همکاریهای انرژی و فناوری معرفی میکنند، منتقدان معتقدند هرگونه افزایش توانایی غنیسازی در خاورمیانه میتواند پیامدهای امنیتی گستردهای داشته باشد.
توافق هستهای آمریکا و عربستان شامل چه مواردی میشود؟
توافق جدید میان واشنگتن و ریاض در قالب یک «توافق ۱۲۳» (Section 123 Agreement) تنظیم شده است. چارچوبی قانونی که آمریکا برای همکاری هستهای غیرنظامی با کشورهای دیگر استفاده میکند. بر اساس این توافق، شرکتهای آمریکایی میتوانند در توسعه برنامه هستهای عربستان، از جمله ارائه فناوری، تجهیزات و دانش فنی، مشارکت داشته باشند.
طبق اطلاعات منتشرشده، این توافق برای یک دوره ۳۰ ساله طراحی شده و پس از امضا باید یک دوره بررسی در کنگره آمریکا را طی کند. قانونگذاران آمریکایی در این مرحله میتوانند درباره ادامه یا مخالفت با اجرای توافق موضعگیری کنند.
دولت آمریکا تأکید کرده است که این همکاری با هدف توسعه انرژی هستهای غیرنظامی، افزایش استانداردهای ایمنی و جلوگیری از گسترش فناوریهای حساس انجام میشود. «کریس رایت»، وزیر انرژی آمریکا، در بیانیهای پس از امضای توافق گفت که این همکاریها «بالاترین استانداردهای ایمنی هستهای و منع اشاعه» را حفظ میکنند.
عربستان سعودی نیز اعلام کرده است که این توافق نشاندهنده چشمانداز مشترک دو کشور برای گسترش همکاری در حوزه انرژی و فناوریهای آینده است.
ریاض سالهاست تلاش میکند برنامه انرژی هستهای خود را توسعه دهد تا وابستگی اقتصاد این کشور به نفت کاهش پیدا کند. عربستان قصد دارد در آینده از انرژی هستهای برای تولید برق و توسعه بخشهای صنعتی استفاده کند.
با این حال، مسئله اصلی مورد بحث تنها ساخت نیروگاههای هستهای نیست. بلکه توانایی تولید داخلی سوخت هستهای، بهویژه غنیسازی اورانیوم، است که حساسیتهای زیادی ایجاد کرده است.
چرا غنیسازی اورانیوم عربستان نگرانی ایجاد کرده است؟
غنیسازی اورانیوم یکی از حساسترین بخشهای فناوری هستهای محسوب میشود. این فناوری میتواند برای تولید سوخت مورد نیاز نیروگاههای هستهای استفاده شود. اما در سطح بالاتر امکان استفاده در برنامههای تسلیحاتی نیز وجود دارد.
بسیاری از کشورهایی که نیروگاه هستهای دارند، سوخت مورد نیاز خود را از تولیدکنندگان بینالمللی خریداری میکنند و خودشان فرآیند غنیسازی را انجام نمیدهند. دلیل این موضوع کاهش نگرانیهای مربوط به گسترش فناوریهای حساس هستهای است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، توافق هستهای آمریکا و عربستان پیش از آغاز هرگونه غنیسازی، نیازمند بررسی مشترک دو کشور درباره ضرورت اقتصادی و امکانپذیری چنین برنامهای خواهد بود. همچنین گفته شده است که آمریکا میتواند در ساخت تأسیسات مرتبط نقش داشته باشد، بدون اینکه فناوری حساس غنیسازی را به عربستان منتقل کند.
با این حال، منتقدان میگویند حتی ایجاد زیرساختهای اولیه غنیسازی میتواند در آینده ظرفیتهای بیشتری در اختیار ریاض قرار دهد.
یکی از نگرانیهای مطرحشده به تفاوت میان توافق عربستان و توافق هستهای آمریکا با امارات متحده عربی در سال ۲۰۰۹ بازمیگردد. امارات در آن توافق پذیرفت که از توسعه غنیسازی داخلی و بازفرآوری سوخت هستهای صرفنظر کند؛ شرطی که از آن به عنوان «استاندارد طلایی» همکاری هستهای آمریکا یاد میشود.
اما عربستان سعودی تاکنون حاضر نشده است همان تعهدات را بپذیرد. یکی از دلایل مطرحشده از سوی ریاض، نگرانی درباره سطح دسترسی بازرسان بینالمللی به برخی مناطق حساس این کشور عنوان شده است.
بر اساس گزارشها، توافق جدید به جای الزام عربستان به پذیرش کامل پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، شامل یک چارچوب نظارتی دوجانبه میان آمریکا و عربستان خواهد بود. این چارچوب در برخی موارد با مدل توافق هستهای آمریکا و امارات تفاوت دارد و سطح تعهدات نظارتی متفاوتی را برای ریاض تعیین میکند.
نگرانی اسرائیل از توافق هستهای آمریکا و عربستان
توافق هستهای آمریکا و عربستان تنها یک قرارداد انرژی نیست و میتواند پیامدهای گستردهای برای معادلات سیاسی خاورمیانه داشته باشد.
اسرائیل که سالها نسبت به برنامههای هستهای کشورهای منطقه حساس بوده، تحولات مربوط به برنامه اتمی عربستان را با دقت دنبال خواهد کرد. نگرانی اصلی تلآویو این است که افزایش تواناییهای هستهای کشورهای منطقه بتواند توازن امنیتی موجود را تغییر دهد.
کشورهای منطقه نیز این توافق را با دقت زیر نظر خواهند داشت، زیرا توسعه تواناییهای هستهای در خاورمیانه میتواند بر روابط امنیتی و توازن قدرت میان بازیگران منطقهای تأثیر بگذارد.
«محمد بن سلمان»، ولیعهد عربستان، پیشتر اعلام کرده بود که اگر کشورهای منطقه به سلاح هستهای دست پیدا کند، عربستان نیز ممکن است مسیر مشابهی را دنبال کند. همین اظهارات باعث شده است برخی کارشناسان درباره احتمال شکلگیری رقابت هستهای در خاورمیانه هشدار دهند.
از سوی دیگر، آمریکا این توافق را بخشی از رقابت بزرگتر خود با چین و روسیه در حوزه انرژی و فناوری میبیند. واشنگتن معتقد است حضور شرکتهای آمریکایی در پروژههای هستهای عربستان میتواند نفوذ این کشور را در یکی از مهمترین مناطق انرژی جهان حفظ کند.
برخی کارشناسان نیز استدلال میکنند که اگر آمریکا از همکاری هستهای با عربستان کنار بکشد، ریاض ممکن است برای توسعه این بخش به سمت کشورهایی مانند چین یا روسیه حرکت کند؛ موضوعی که میتواند نفوذ رقبای واشنگتن را افزایش دهد.
آینده توافق هستهای آمریکا و عربستان چه خواهد بود؟
توافق هستهای آمریکا و عربستان اکنون وارد مرحله بررسی سیاسی و قانونی شده است و سرنوشت نهایی آن تا حد زیادی به واکنش کنگره آمریکا و جزئیات اجرایی توافق بستگی دارد.
حامیان این توافق آن را فرصتی برای توسعه صنعت هستهای آمریکا، ایجاد فرصتهای اقتصادی و گسترش همکاریهای انرژی میدانند. در مقابل، منتقدان معتقدند هرگونه انعطاف درباره غنیسازی اورانیوم در عربستان میتواند استانداردهای منع اشاعه هستهای را تضعیف کند.
منبع: سیانان
