گام بلند دانشمندان برای معکوس کردن روند پیری حالا از آزمایشگاهها به کلینیکها رسیده است. شرکت زیستفناوری «لایف بایوساینسز» (Life Biosciences) رسماً اعلام کرد که نخستین بیمار در فاز اول کارآزمایی بالینی، دوز داروی آزمایشی ER-100 را در قالب درمان جوان سازی سلولها دریافت کرده است.
این درمان نوآورانه که به طور اختصاصی برای مقابله با بیماریهای جدی عصب بینایی مانند «گلوکوم زاویه باز» و «نوروپاتی ایسکمیک قدامی» طراحی شده، هدفی فراتر از تسکین درد دارد؛ محققان در تلاشاند تا با بازگرداندن سلولهای آسیبدیده به وضعیت جوانتر، روند از دست رفتن بینایی را متوقف و در کمال شگفتی، آن را معکوس کنند.
این پروژه که از جنجالیترین برنامههای حوزه طول عمر به شمار میرود، اگرچه با هشدارهایی درباره ریسکهای احتمالی همراه است، اما بسیاری آن را آغازگر عصر جدید درمانهای ضدپیری میدانند.
درمان ژنتیکی نابینایی مادرزادی؛ امیدی تازه برای کودکان
جزئیات کلیدی درباره روش درمانی جوان سازی سلولها
- نخستین بیمار در آزمایش انسانی درمان ER-100 دوز دارو را دریافت کرد.
- هدف این درمان، بازیابی عملکرد سلولهای عصب بینایی و جلوگیری یا کاهش نابینایی ناشی از افزایش سن است.
- درمان از سه فاکتور ژنتیکی OCT4، SOX2 و KLF4 برای بازتنظیم الگوی فعالیت ژنها استفاده میکند.
- فاز اول مطالعه حداکثر ۱۸ بیمار را شامل میشود و تمرکز اصلی آن بر ایمنی درمان است.
- برخی متخصصان این فناوری را امیدوارکننده و برخی دیگر آن را پرریسک توصیف کردهاند.
دانشمندان چگونه میخواهند سلولهای پیر را بازنویسی کنند؟
پروژه ER-100 در واقع اولین خروجی عملیاتی پلتفرم «بازسازی اپیژنتیکی» در شرکت لایف بایوساینسز است که با نگاهی متفاوت به جنگ پیری میرود. این فناوری بر پایه ترکیبی از سه عامل کلیدی به نامهای OCT4، SOX2 و KLF4 بنا شده که در دنیای زیستشناسی به اختصار «OSK» شناخته میشوند.
عملکرد این فاکتورها شباهت زیادی به بازنویسی کدهای یک نرمافزار قدیمی دارد؛ آنها تلاش میکنند الگوهای اپیژنتیکی سلول را به دوران جوانی بازگردانند تا سلول دوباره بتواند وظایف خود را با دقت و توان سابق انجام دهد. محققان این پروژه بر این باورند که پیری برخلاف تصور سنتی، صرفاً نتیجه آسیبهای فیزیکی غیرقابل جبران نیست، بلکه بیشتر شبیه به نوعی «از دست رفتن اطلاعات» است.
به زبان سادهتر، سلولها با گذشت زمان نحوه عملکرد درست خود را فراموش میکنند و این تکنولوژی قصد دارد این دانش فراموششده را به آنها بازگرداند.
چرا دانشمندان برای درمان پیری سراغ بیماریهای بینایی رفتهاند؟
دلیل اصلی تمرکز دانشمندان بر بیماریهای بینایی، ماهیت حساس و آسیبپذیر عصب بینایی است. در بیماریهایی مانند گلوکوم و نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی یا NAION، سلولهای گانگلیونی شبکیه آسیب میبینند؛ سلولهایی که نقش آنها انتقال پیامهای بینایی از چشم به مغز است. وقتی این سلولها از بین میروند، بدن برخلاف برخی بافتهای دیگر، توان بازسازی طبیعی آنها را ندارد. به همین دلیل، آسیب واردشده معمولاً ماندگار میشود. درنتیجه میتواند به افت دائمی بینایی منجر شود.
درمانهایی که امروز برای این بیماریها در دسترس هستند، بیشتر سعی میکنند سرعت پیشرفت آسیب را کم کنند. برای مثال، در بیماران مبتلا به گلوکوم، پزشکان معمولاً فشار داخل چشم را کنترل میکنند تا از آسیب بیشتر جلوگیری شود.
با این حال، این روشها نمیتوانند سلولهای از دسترفته را برگردانند یا عصب بینایی را ترمیم کنند. همین محدودیت باعث شده است پژوهشگران به دنبال درمانهایی بروند که فقط روند بیماری را مهار نکنند، بلکه بتوانند خود آسیب را نیز هدف بگیرند.
درمان جدید ضدپیری چگونه سلولهای هدف را دوباره فعال میکند؟
در روش درمانی جوان سازی سلولها، پژوهشگران از یک ویروس مهندسیشده استفاده میکنند که توان ایجاد بیماری عفونی ندارد و فقط نقش حامل را بر عهده دارد. این ویروس، دستورالعملهای ژنتیکی لازم را به سلولهای هدف میرساند تا آنها پروتئینهای OSK را تولید کنند؛ پروتئینهایی که به گفته محققان میتوانند بخشی از عملکرد فرسوده سلولها را به وضعیت جوانتر نزدیک کنند.
برای اینکه این فرایند بدون کنترل پیش نرود، فعالیت ژنها با یک «کلید ژنتیکی» تنظیم میشود. به این معنا که ژنهای مورد نظر تنها زمانی فعال میشوند که فرد یک آنتیبیوتیک مشخص مصرف کند.
به محض قطع دارو، این فعالیت نیز متوقف میشود. پژوهشگران تأکید دارند که ER-100 ژنهای اصلی بدن را دستکاری نمیکند و هدف آن، کنترل موقت عملکرد سلولها برای بازگرداندن توان از دسترفته آنهاست.
فاز اول آزمایش چه کسانی را شامل میشود؟
این مطالعه ابتدا ۱۲ بیمار مبتلا به گلوکوم زاویه باز را بهصورت مرحلهای تحت درمان قرار میدهد. سپس تا ۶ بیمار دیگر مبتلا به نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی نیز به مطالعه اضافه خواهند شد. شرکتکنندگان حداقل پنج سال تحت نظارت قرار میگیرند و میزان دوز مصرفی نیز بر اساس پاسخ بیماران تنظیم خواهد شد.
هدف اصلی فاز اول، ارزیابی ایمنی و تحملپذیری درمان است؛ هرچند دادههای اولیه درباره تأثیر آن بر بینایی نیز منتشر خواهد شد.
آیا جوان سازی سلولها میتواند خطرهای پیشبینینشده داشته باشد؟
با وجود نتایج امیدوارکنندهای که در مطالعات پیشبالینی روی حیوانات دیده شده، همه دانشمندان با خوشبینی مطلق به این روش نگاه نمیکنند. بسیاری از متخصصان هشدار میدهند که دستکاری الگوهای ژن، در کنار ظرفیت درمانی خود، میتواند خطرات شناختهشده و حتی پیامدهای پیشبینینشدهای به همراه داشته باشد.
یکی از مهمترین نگرانیها روش درمانی جوان سازی سلولها این است که چنین مداخلهای در برخی شرایط، روند رشد سلولها را از کنترل خارج کند و زمینه را برای بروز سرطان فراهم سازد.
از سوی دیگر، برخی منتقدان میگویند حتی اگر این روش بتواند سلولها را جوانتر کند، باز هم ممکن است مشکل اصلی بیماری به قوت خود باقی بماند. برای نمونه، در بیماریهایی مانند گلوکوم، فقط فرسودگی سلولی مطرح نیست و عوامل زمینهای دیگری هم در پیشرفت بیماری نقش دارند.
به همین دلیل، شماری از پژوهشگران معتقدند اثر جوان سازی سلولها در بلندمدت شاید محدود باشد و نتواند به تنهایی پاسخ کامل به این دسته از بیماریها بدهد.
آیا این آزمایش میتواند ادعاهای ضدپیری را ثابت کند؟
برای حامیان فناوری جوان سازی سلولها، مطالعه پیش رو چیزی فراتر از یک کارآزمایی بالینی است. این پژوهش در عمل میتواند به محک اصلی نظریههایی تبدیل شود که سالهاست از امکان معکوس کردن برخی آثار پیری سخن میگویند. دیوید سینکلر، استاد ژنتیک در دانشکده پزشکی هاروارد و یکی از بنیانگذاران شرکت Life Biosciences، از چهرههای شناختهشده این حوزه است و مدتهاست روی این مسیر تحقیقاتی کار میکند.
او میگوید این کارآزمایی اولین فرصت واقعی برای پاسخ به این پرسش است که آیا بازگرداندن اطلاعات اپیژنتیکی میتواند به بهبود بیماریهای انسانی منجر شود یا خیر.
با این حال، همه با این نگاه خوشبینانه همراه نیستند. منتقدان یادآوری میکنند که بخش زیادی از ادعاهای مطرحشده درباره معکوسسازی پیری هنوز پشتوانه قطعی در مطالعات انسانی ندارد. به همین دلیل، این تحقیق میتواند نخستین آزمون جدی و تعیینکننده برای سنجش این نظریهها در انسان باشد.
نتیجه این مطالعه، چه مثبت باشد و چه محدود، به احتمال زیاد نقش مهمی در قضاوت آینده درباره درمانهای جوانساز خواهد داشت. شاید حالا مهمترین سؤال این باشد: آیا درمانهایی که با هدف جوان سازی سلولها ساخته شدهاند، واقعاً میتوانند مسیر پزشکی را تغییر دهند، یا هنوز باید با احتیاط بیشتری درباره آنها حرف زد؟
منابع: lifebiosciences ،sciencealert
