تنها دو هفته پس از امضای یک تفاهم نامه موقت و ۱۴ مادهای، اکنون صلح منطقهای که با میانجیگری پاکستان حاصل شده بود، در پی جدیترین بحران نظامی میان تهران و واشینگتن در آستانه فروپاشی است. این تبادل آتش گسترده که در روزهای پایانی هفته و در زمان تعطیلی بازارهای جهانی رخ داد، مسیرهای کشتیرانی بینالمللی را به شدت ناامن کرده و تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به این مناقشهی چهار ماهه را در آستانهی فروپاشی کامل قرار داده است. دو طرف با متهم کردن یکدیگر به نقض مفاد توافق، هشدارهای تندی را علیه یکدیگر بیان کردهاند.
ابعاد جدید نقض تفاهم نامه صلح پاکستان با درگیریهای مرزی
جرقهی این تنشهای جدید از روز پنجشنبه و با حملهی پهپادی ایران به یک کشتی باری در تنگهی هرمز، به عنوان مهمترین شاهراه انرژی جهان، زده شد. ارتش آمریکا یک روز بعد در اقدامی تلافیجویانه، خاک ایران را هدف حملات هوایی قرار داد. ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا («سنتکام») با تایید حملات جدید خود به مواضعی در ایران اعلام کرد این عملیات، پاسخ مستقیمی به ادامهی رفتارهای تهاجمی ایران علیه کشتیرانی تجاری است.
به گفتهی سنتکام، در این عملیات زیرساختهای نظارت نظامی، سیستمهای ارتباطی، پایگاههای پدافند هوایی، انبارهای پهپاد و توانمندیهای مینریزی ایران هدف قرار گرفتهاند. یکی از این حملات به یک برج مخابراتی در بندر ساحلی سیریک اصابت کرد، هرچند خبرگزاری «مهر» ایران گزارش داد که این بندر بدون خسارت عمده به فعالیت عادی خود ادامه میدهد.
در پاسخ به حملات شبانهی آمریکا، روز شنبه یک نفتکش دیگر با پرچم پاناما در تنگهی هرمز هدف اصابت یک پرتابه قرار گرفت و از ناحیهی پل فرماندهی دچار آسیب شد، هرچند تمام خدمهی آن در سلامت کامل هستند. در پی این حادثه، مرکز مشترک اطلاعات دریایی («JMIC») سطح هشدار امنیتی خود را افزایش داد. همزمان، تلویزیون دولتی ایران گزارش داد که سپاه پاسداران به سمت شناورهای ناشناسی که خارج از مسیرهای مورد تایید ایران حرکت میکردند، تیر اخطار شلیک کرده است تا کشتیها را مجبور به دریافت مجوز عبور از تهران کند. «ابراهیم عزیزی»، رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، هشدار داد که با هرگونه تخلف از دستورالعملهای کشتیرانی ایران با قاطعیت برخورد خواهد شد.
واشینگتن در حال حاضر خط سیر جنوبی در امتداد سواحل عمان را برای کشتیرانی توصیه میکند، در حالی که تهران که قصد دارد برای استفاده از تنگهی هرمز عوارض دریافت کند، خواستار عبور کشتیها از آبهای شمالی تحت کنترل خود است.
واکنشهای منطقهای به حملات موشکی ایران و آمریکا
در ادامه این تبادل آتش، سپاه پاسداران با تایید آغاز حملات سنگین موشکی، اعلام کرد که اهدافی متعلق به آمریکا را در کویت و بحرین هدف قرار داده تا موازنه قدرت با ایران حفظ شود.سپاه در این بیانیه هشدار داد که هرگونه تجاوز بعدی با «پاسخی کوبنده» مواجه خواهد شد و تاکید کرد که نقض آتشبس به معنای توقف کامل تمامی روندهای دیپلماتیک خواهد بود.
وزارت امور خارجه بحرین و دولت کویت، با صدور بیانیههایی رسمی اعلام کردند که این اقدام، بندهای کلیدی مربوط به تفاهم نامه اخیر برای ایجاد صلح پایدار با محوریت پاکستان را نقض کرده است. یک مقام رسمی آمریکا در گفتگو با «رویترز» ضمن تایید این حملات اعلام کرد که وضعیت همچنان در حال بررسی است، اما تاکید کرد که تاکنون هیچ گزارشی مبنی بر تلفات جانی در میان نیروهای آمریکایی یا خسارت عمده به پایگاههای ایالات متحده در خاورمیانه دریافت نشده است.
بنبست جبههی لبنان
یکی از دلایل اصلی خشم تهران، اتهام نقض مفاد تفاهمنامهی صلح توسط آمریکا در جبههی لبنان است. بر اساس متن توافق ۱۴ مادهای که دو هفته پیش به امضای آمریکا و ایران رسیده بود، طرفین و متحدانشان متعهد شده بودند از آغاز هرگونه عملیات نظامی یا تهدید به زور علیه یکدیگر خودداری کنند تا همزمان، گفتگوها دربارهی مسائل ریشهایتر مانند برنامهی هستهای ایران آغاز شود. ایران، آمریکا را متهم کرده است که به تعهدات خود برای حفظ آتشبس در لبنان عمل نکرده است؛ جایی که ارتش اسرائیل در ماه مارس با هدف سرکوب حزبالله به آن حمله کرد.
با وجود اعلام یک توافق آتشبس جدید در روز جمعه با میانجیگری آمریکا، حملات پهپادی اسرائیل روز شنبه در منطقهی «نبطیه» در جنوب لبنان ادامه یافت. ارتش اسرائیل مدعی شد فردی را هدف قرار داده که تهدیدی برای نیروهایش بوده است. «یسرائیل کاتس»، وزیر دفاع اسرائیل، با تمجید از این شرایط گفت توافق به اسرائیل اجازه میدهد به اشغال منطقهی موسوم به «کمربند امنیتی» در لبنان ادامه دهد و مانع بازگشت آوارگان به خانههایشان شود.
در مقابل، «نعیم قاسم»، رهبر حزبالله، این توافق را باطل خواند؛ همزمان «محسن رضایی» نیز واشینگتن را متهم کرد که با ایجاد تنش در تنگه هرمز، عملاً مفاد تفاهم نامه بنیادین صلح را که با پادرمیانی پاکستان امضا شده بود، زیر پا گذاشته است. این در حالی است که یک دور از مذاکرات غیرمستقیم با هدایت «جی دی ونس»، معاون رئیسجمهور آمریکا، و «محمدباقر قالیباف»، رئیس مجلس ایران، هفتهی گذشته در سوئیس برگزار شده بود و در پی آن، واشینگتن بخشی از تحریمهای تهران را تعلیق کرده بود.
شدت گرفتن جنگ لفظی و هشدارهای ترامپ و ونس
همزمان با درگیریهای میدانی، لحن مقامات ارشد دو کشور به شدت تند شده است. «دونالد ترامپ»، رئیسجمهور آمریکا، با انتشار پستی در شبکهی اجتماعی «تروث سوشال» هشدار داد: «ممکن است زمانی فرابرسد که دیگر نتوانیم منطقی رفتار کنیم و مجبور شویم با ابزار نظامی کاری را که با موفقیت بالا شروع کرده بودیم، به سرانجام برسانیم. اگر چنین اتفاقی بیفتد، جمهوری اسلامی ایران دیگر وجود نخواهد داشت.»
جی دی ونس، معاون رئیسجمهور و مذاکرهکنندهی ارشد آمریکا، نیز در شبکهی اجتماعی ایکس نوشت: «ایران توافق آتشبس را امضا کرد و ما به آن احترام گذاشتهایم. اگر آنها دربارهی نحوهی اجرای تفاهمنامه اختلافی دارند، میتوانند تلفن را بردارند و گفتگو کنند؛ اما پاسخ خشونت با خشونت داده خواهد شد.»
وضعیت بازار انرژی و چشمانداز بحران
این مناقشه که در تاریخ ۲۸ فوریه توسط آمریکا و اسرائیل آغاز شد، پیش از این قیمتهای جهانی نفت را به شدت افزایش داده و هزاران کشته بر جای گذاشته بود. پیش از بروز درگیریهای جدید، به دلیل بازگشایی کوتاهمدت تنگهی هرمز و آغاز خروج نفتکشها، قیمت نفت در روز جمعه حدود ۳ درصد کاهش یافته و در مسیر یک افت هفتگی شدید قرار داشت.
از آنجا که این بحران نظامی در تعطیلات آخر هفته رخ داد، پیامدهای اقتصادی حملات گسترده موشکی تبادلشده میان ایران و آمریکا فرصتی دو روزه به بازارهای جهانی داد تا پیش از بازگشایی، وضعیت را تحلیل کنند. تحلیلگران معتقدند بازگشایی کامل این شاهراه حیاتی انرژی تنها در صورتی تداوم خواهد داشت که دو طرف مانند پایان هفتههای گذشته، پیش از بازگشایی بازارها در روز دوشنبه به یک موضع تعدیلشدهتر دست یابند.
