وقتی سیمای ۳۵ ساله وارد داروخانهای در تهران شد، چشمهایش قفسههای پشت پیشخوان را زیر و رو میکرد تا شاید جعبه دارویی را پیدا کند که مانع ازکارافتادگی کلیههایش میشود. بدون آن دارو، زمان زیادی برایش باقی نمانده بود.
او سرانجام دارو را در هفتمین داروخانهای که به آن مراجعه کرده بود، در یکی از محلههای مرفه تهران پیدا کرد. اما وقتی داروساز گفت قیمت دارو بار دیگر افزایش یافته است، آسودگی سیما از بین رفت و او چارهای جز کاهش دوز داروی حیاتی خود نداشت.
کاهش خودسرانهی دوز و فروش لوازم خانه برای تهیهی دارو
در حالی که تحریمهای آمریکا اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داده است، افراد مبتلا به بیماریهای مزمن و بیماریهای جدی برای دسترسی به داروهایی که به آنها وابستهاند، با مشکل روبرو هستند. کمبود شدید دارو در ایران و افزایش روزانهی قیمتها باعث شده بسیاری از بیماران، مانند سیما، ناچار به کاهش دوز دارو، به تعویق انداختن مراجعه به پزشک یا خوددرمانی شوند.
سیما که برای حفظ امنیت خود با نام مستعار با سیانان گفتگو کرده میگوید: «مصرف داروی سرطان را برای بیمارانی که وضعیتشان وخیم یا پیشرفته تشخیص داده شده متوقف کردهاند و این داروها را فقط در اختیار کسانی قرار میدهند که بیماریشان در مراحل بسیار اولیه است.»
در نمونهای دیگر، مادری در تهران که تنها دخترش را از دست داده، مجبور شده داروی ضد افسردگی خود را با نمونهی داخلی که اثرگذاری کمتری دارد تعویض کند. واکسیناسیون آنفولانزای فصلی نیز امسال به دلیل عدم تامین آن از اروپا لغو شده است. در این میان، برخی بیماران مبتلا به سرطان حتی مجبور شدهاند لوازم خانه، مانند تلویزیون و یخچال خود را بفروشند تا بتوانند داروهای نایاب را با قیمتهای گزاف تهیه کنند.
یک بیمار ۵۵ ساله مبتلا به سرطان که او هم خواسته نامش فاش نشود، میگوید راههای چندانی برایش باقی نمانده است. او که ساکن تهران است به سیانان گفت: «از کسانی که به دیدنم میآیند یا از خارج برمیگردند میخواهم داروهایم را برایم بیاورند. مخصوصا داروهایی که اینجا اصلا پیدا نمیشود. در میان رنج بیماری و بلاتکلیفی ناشی از شرایط جنگی، واقعا نمیدانم باید چه کنم.»
نایاب شدن ۸۰۰ قلم دارو؛ از مسکنهای میگرن تا داروهای قلبی و انسولین
داروخانههایی که سیانان در ایران با آنها تماس گرفته، کمبود دارو و افزایش شدید قیمتها در ایران را در گروههای مختلف دارویی تایید کردهاند. از داروهای قلبی که اکنون به جای برند تجاری تجویز شده، نمونههای ژنریک داخلی آنها عرضه میشود، تا قرصهای کاهش چربی خون که با قیمتهای بسیار سنگین دست یافتنی هستند و داروهای میگرن که به کلی از قفسهی داروخانهها ناپدید شدهاند.
با این حال، گزارشهای رسانهها نشان میدهد دامنه کمبود دارو در ایران بسیار گستردهتر است و داروهایی از داروهای ضدافسردگی گرفته تا انسولین و داروهای مرتبط با بارداری را دربرمیگیرد. برخی داروها به هیچ وجه یافت نمیشوند و بیماران را مجبور میکنند یا هزینههای نجومی بپردازند یا به نمونههای داخلی با اثرگذاری کمتر بسنده کنند.
«شهرام کلانتری»، رئیس انجمن داروسازان ایران، ماه گذشته در یک نشست خبری گفت کمبود دارو نزدیک به ۸۰۰ قلم را تحت تاثیر قرار داده و داروخانهها نیز به دلیل افزایش هزینهها قادر به تهیهی جایگزین این داروها نیستند.
بیمار مبتلا به سرطان در تماس تلفنی گفت: «همه میگویند ما صبور و شجاع هستیم. اما نمیدانم وقتی مرگ به سراغت میآید، شجاعت اصلاً معنایی دارد یا نه.»
چرا با وجود تولید ۹۷ درصدی دارو، کمبودها ادامه دارد؟
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و داروی ایران، اسفند ماه اعلام کرد که ایران در حال حاضر بیش از ۹۷ درصد از نیاز دارویی خود را از نظر عددی در داخل تولید میکند. اما بیشترین ضربه به داروهای تخصصی وارداتی خورده که مستلزم پرداخت ارزی هستند. کمبود این داروها تحت کارزار فشار حداکثری دونالد ترامپ شدت یافته است. کارزاری که نظارت بر بانکهای ایرانی را سختتر کرده و صادرات نفت را که منبع اصلی درآمد ارزی کشور است، دچار اختلال کرده است.
«پیوند باستانی»، استاد ارشد دانشگاه «فلیندرز» و یکی از نویسندگان پژوهشی دربارهی تاثیر تحریمها بر بحران دارو در ایران، گفت: «سطح بالای تولید داخلی لزوما به معنای خودکفایی کامل نیست. تولید داخلی همچنان میتواند به مواد اولیه، تجهیزات و فناوری وارداتی وابسته باشد و برخی داروهای تخصصی و گرانقیمت نیز باید وارد شوند.»
بدهی ۸۰۰ هزار میلیارد ریالی بیمهها و بنبست در تامین مواد اولیه
به گفته مقامهای ایرانی، داروخانهها نیز به دلیل بدهی سنگین بیمهها، قادر به تکمیل موجودی خود نیستند. با توجه به اینکه میلیونها ایرانی تحت پوشش بیمه قرار دارند، ارائهی نسخهی بیمهشده در داروخانهها اغلب بینتیجه است یا بیمار مجبور میشود هزینهی آن را از جیب خود بپردازد.
تورم افسارگسیخته، عدم پرداخت بدهی سازمانهای بیمهگر و ناتوانی دولت در فروش نفت و تامین ارز مورد نیاز داروخانهها، زنجیرهی تامین را دچار فروپاشی کرده است. مسئولان انجمن داروسازان ایران در نشست خبری ماه گذشته اعلام کردند که بیش از ۱۸ هزار داروخانهی بخش خصوصی در سراسر کشور در انتظار دریافت مطالبات خود از شرکتهای بیمه هستند. بدهی سنگینی که به رقمی حدود ۸۰۰ هزار میلیارد ریال (معادل تقریبی ۳۰۰ میلیون دلار) رسیده است.
شهرام کلانتری در آن نشست تاکید کرد: «داروخانهها دیگر توان مالی آن را ندارند که سرمایهی خود را در گردش نگه دارند و سپس یک سال در انتظار دریافت مطالباتشان بمانند.»
خسارات ناشی از درگیریهای نظامی
محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و داروی ایران، خرداد ماه به رسانههای داخلی گفت که حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در اوایل سال جاری به بیش از ۴۰ شرکت داروسازی، تامینکنندهی تجهیزات و شرکت توزیعکننده آسیب وارد کرده است.
در اواخر اسفند ماه، اسرائیل کارخانهی یکی از شرکتهای بزرگ داروسازی ایران به نام «توفیق دارو» را که مادهی اولیهی داروهای ضد سرطان و بیهوشی را تولید میکرد، هدف قرار داد. ارتش اسرائیل مدعی شد این شرکت مادهی فنتانیل را در اختیار نهادی قرار میداده که در حال تحقیق و توسعهی سلاحهای شیمیایی بوده است. ادعایی که از سوی این شرکت تکذیب شد.
حملات هوایی همچنین به انستیتو پاستور خسارت زد؛ مرکز تحقیقاتی تاریخی که بیش از یک قرن پیش تاسیس شده است. نشریهی پزشکی «لنست» گزارش داد که این حملات «آزمایشگاههای مرجع حیاتی، از جمله آزمایشگاههای مربوط به پایش ژنومی، هاری، اچآیوی/ایدز، هپاتیت ویروسی و بیماریهای منتقله از ناقلین» را ویران کرده است.
تحریمها چگونه بر بحران دارو در ایران تاثیر گذاشته است؟
«اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا، ماه گذشته اعلام کرد واشینگتن قصد دارد شبکهی پیچیدهای را که ایران طی سالها برای دور زدن تحریمهای گسترده آمریکا ایجاد کرده است، محدود کند. اقدامی که با هدف افزایش فشار بر ایران در شرایطی انجام میشود که راهحل دیپلماتیک حاصل نشده است.
واشینگتن معاملات مربوط به «محصولات کشاورزی، مواد غذایی، دارو یا تجهیزات پزشکی برای ایران» را مجاز دانسته است. اما برخی تدابیر نظارتی را برای اطمینان از اینکه این کالاها «توسط حکومت ایران برای تامین مالی اهداف مخرب آن منحرف نمیشوند» اعمال کرده است.
آمریکا در سال ۲۰۱۹ بانک مرکزی ایران را تحریم کرد. از آن زمان از دولتها و نهادهای خارجی که به دنبال دریافت مجوز برای استفاده از کانالهای پرداخت هستند، خواسته است اطلاعات بیشتری دربارهی محمولههای دارویی ارسالی به ایران در اختیار واشینگتن قرار دهند. از جمله اینکه خریدار دارو چه کسی است و تعهد کتبی مبنی بر اینکه داروها دوباره به فرد یا نهاد تحریمشده فروخته نخواهند شد.
هفتهی گذشته نیز دولت آمریکا مقررات مربوط به سایر مجوزها را سختتر کرد و با اتخاذ رویکرد «اصل بر رد درخواست»، اعلام کرد که پروندهها به صورت موردی بررسی خواهند شد. کارشناسان میگویند فرایند پیچیده و زمانبر اداری، شرکتهای بینالمللی را از همکاری تجاری با ایران دلسرد کرده است.
باستانی گفت: «تحریمها میتوانند مانع تامین مالی و پرداختهای بینالمللی شوند، تمایل بانکها و تامینکنندگان خارجی را برای تعامل با خریداران ایرانی کاهش دهند و تامین و واردات دارو، مواد اولیه دارویی و فناوری تولید را پیچیده کنند.»
تحریمهای غیرمستقیم، تامین دارو را دشوارتر کرده است
اگرچه شرکتهای اصلی داروسازی ایران مستقیما تحت تحریم نیستند، اما برخی از بزرگترین شرکتها به نهادهای عمومی یا افرادی متصل هستند که در فهرست تحریمها قرار دارند. برای نمونه، گروه دارویی برکت که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان دارو در کشور است و تولید واکسن کرونا را بر عهده داشت، به «ستاد اجرایی فرمان امام» وابستگی دارد. نهادی تحریمشده که زیر نظر مستقیم رهبر ایران اداره میشود.
«اریک فراری»، بنیانگذار یک موسسهی حقوقی در واشینگتن که در زمینهی تحریمها فعالیت میکند، مسالهی «احتیاط بیش از حد» را عامل دیگری میداند. بانکها یا شرکای تجاری ممکن است یک معامله را بیش از حد پرریسک ارزیابی کنند: «حتی اگر بتوانید طرفها و واسطههایی را پیدا کنید که تحریم نیستند، باز هم باید بانکهایی را بیابید که حاضر باشند این مبادلات تجاری را پردازش کرده و ریسک آن را بپذیرند. بانکها ترجیح میدهند بگویند ما دقیقا نمیدانیم ذینفعان در ایران چه کسانی هستند و وجوه چگونه جابجا میشوند، پس بهتر است اصلا وارد معامله نشویم.»
ایران در حال مذاکره با آمریکا بود تا بخشی از داراییهای بلوکهشدهی خود در قطر را برای خریدهای بشردوستانه آزاد کند. اما این گفتگوها متوقف شده است. زیرا تهران تمرکز خود را بر آیندهی تنگه هرمز معطوف کرده و واشینگتن نیز دوباره از دیپلماسی روی گردانده است.
فراری گفت: «روزبهروز کمبود دارو در ایران افطایش مییابد. با توجه به اینکه رژیم تحریمها تا این اندازه سختگیرانه است، واقعا شگفتزدهام که ایرانیان توانستهاند تا این مدت دوام بیاورند.»
منبع: سیانان
