در آستانه مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو، فضای دیپلماتیک بیش از هر زمان دیگری بوی تنش میدهد؛ از یکسو شروط سختگیرانه تلآویو بر میز سایه انداخته و از سوی دیگر گزارشهایی از چراغ سبز واشینگتن برای گزینههای نظامی احتمالی منتشر شده است. ترکیبی انفجاری که ژنو را به صحنهای حساس میان دیپلماسی و تهدید بدل کرده است.
شروط نتانیاهو و تردید در دیپلماسی
«بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل، میگوید ایالات متحده باید در هرگونه توافق هستهای با تهران، ایران را ملزم به واگذاری تمامی اورانیوم غنیشدهی خود کند و مانع از غنیسازی بیشتر شود. او روز یکشنبه در سخنرانی خود در «اورشلیم»، چندین شرط مدنظر خود را تشریح کرد؛ از جمله اینکه «تمام مواد غنیشده باید از ایران خارج شود» و «هیچ قابلیت غنیسازی نباید وجود داشته باشد.»
نتانیاهو که همچنان آشکارا نسبت به دیپلماسی با ایران بدبین است، چهارشنبهی گذشته نیز برای گفتگو با پرزیدنت ترامپ به واشینگتن سفر کرد. او با ابراز تردید نسبت به نتایج گفتگوها، تأکید کرده است که هر توافقی باید شامل مؤلفههایی باشد که نه تنها برای امنیت اسرائیل، بلکه برای امنیت جهان مهم هستند. این خواستههای کلیدی شامل مهار توسعهی موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی و قطع حمایت از گروههای نیابتی در خاورمیانه، از جمله حماس و حزبالله است. مسائلی که هر توافقی را فراتر از برنامهی هستهای گسترش میدهد.
حمایت مشروط ترامپ از اقدام نظامی
همزمان با این مواضع، گزارشهای تایید نشدهای از ابعاد نظامی این تقابل حکایت دارد. به گفتهی دو منبع آگاه که به شرط فاش نشدن نامشان با «سیبیاس نیوز» گفتگو کردهاند، پرزیدنت ترامپ در جریان نشستی در مارآلاگو در ماه دسامبر به نتانیاهو گفته است که اگر توافقی میان واشینگتن و تهران حاصل نشود، او از حملات اسرائیل به برنامهی موشکهای بالستیک ایران حمایت خواهد کرد.
دو ماه بعد از آن دیدار، اکنون مشخص شده است که گفتگوهای داخلی میان چهرههای ارشد نظامی و جامعهی اطلاعاتی آمریکا برای بررسی احتمال حمایت از دور جدیدی از حملات اسرائیل به ایران آغاز شده است. رایزنیهای ایالات متحده در این مرحله بیشتر بر نحوهی کمک احتمالی واشینگتن متمرکز است؛ از جمله ارائهی سوخترسانی هوایی به هواپیماهای اسرائیلی و موضوع حساس دریافت مجوز عبور هوایی از کشورهایی که در مسیر احتمالی قرار دارند.
مشخص نیست کدام کشورها مجوز عبور هوایی برای سوخترسانی آمریکا به هواپیماهای اسرائیلی جهت یک حملهی احتمالی را صادر میکنند. اردن، عربستان سعودی و امارات متحده عربی همگی به صورت علنی اعلام کردهاند که اجازه نخواهند داد از حریم هوایی آنها برای هیچگونه حملهای به ایران یا حملات ایران به هر کشور دیگری استفاده شود.
آرایش نظامی آمریکا در منطقه
دور دوم مذاکرات با نمایش قدرت آشکار ایالات متحده در قبال ایران همزمان شده است. واشینگتن با اعزام دو ناو هواپیمابر به منطقه، از جمله «یواساس جرالد آر. فورد» (بزرگترین کشتی جنگی تاریخ این کشور) و ناوگروه همراه آن، توانمندیهای نظامی خود را در خاورمیانه تقویت کرده است.
دونالد ترامپ روز جمعه در کاخ سفید این اعزام را «بیمهای احتیاطی» در صورت شکست مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو توصیف کرد؛ اقدامی برای تقویت اهرم فشار واشینگتن. «مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز اعلام کرد این نیروها برای مقابله با هرگونه تهدید احتمالی در منطقه مستقر شدهاند. اما تأکید کرد ترامپ همچنان «دیپلماسی و دستیابی به نتیجه از مسیر مذاکره» را به حملات مستقیم ترجیح میدهد.
موضع ایران و پیشنهادهای کلیدی در دور دوم مذاکرات
در جبههی مقابل، مقامات ایرانی تمایل مشروط خود را برای محدود کردن بخشی از فعالیتها نشان دادهاند. «مجید تختروانچی»، معاون وزیر امور خارجهی ایران، به بیبیسی گفت که اگر آمریکا تمایل به بحث دربارهی لغو تحریمها داشته باشد، ایران سازشهایی را مدنظر قرار خواهد داد.
تهران پیشنهاد رقیقسازی اورانیوم ۶۰ درصدی خود را به عنوان نشانهای از این تمایل ارائه داده است. اورانیوم با غنای بالا، که نزدیک به سطح تسلیحاتی است، گمانهزنیها دربارهی حرکت جمهوری اسلامی به سمت توسعه سلاح هستهای را شدیدتر کرده است. موضوعی که ایران همواره آن را تکذیب کرده است. در عین حال ایران غنیسازی صفر را خط قرمز و نقض حقوق خود بر اساس پیمان NPT میداند.
تختروانچی تایید نکرد که آیا منظور لغو تمامی تحریمهاست یا بخشی از آنها. همچنین نگفت که آیا ایران خروج بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا از کشور را میپذیرد یا خیر. از سوی دیگر، تهران تاکنون از گفتگو دربارهی برنامهی موشکهای بالستیک خود با مقامات آمریکایی خودداری کرده است.
آغاز دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو
در حالی که روبیو میگوید «تاکنون هیچکس نتوانسته است به توافقی موفقیتآمیز با ایران دست یابد، اما ما تلاشمان را خواهیم کرد»، «استیو ویتکاف»، فرستادهی ارشد ترامپ، و «جرد کوشنر»، داماد او، راهی ژنو شدهاند تا با هیات ایرانی به ریاست عباس عراقچی دیدار کنند.
این گفتگوهای غیرمستقیم تلاشی برای دستیابی به توافقی است که از وقوع یک جنگ تمامعیار در منطقه جلوگیری کند. به گزارش خبرگزاری «آسوشیتدپرس»، رسانههای دولتی ایران گزارش میدهند که عباس عراقچی و هیات همراه او، برای انجام دور دوم مذاکرات به صورت غیرمستقیم در راه ژنو هستند. مارکو روبیو، روز یکشنبه گفت که او «به وضوح اعلام کرده که دیپلماسی را ترجیح میدهد.» همچنین تأیید کرد که استیو ویتکاف و جرد کوشنر برای «انجام دیدارهای مهم» با ایران در سفر هستند. او افزود: «خواهیم دید که نتیجه چه میشود.»
طبق توافق هستهای ۲۰۱۵ که ترامپ از آن خارج شد، ایران موافقت کرده بود در ازای لغو تحریمهای اقتصادی فلجکننده، فعالیتهای هستهای خود را محدود کنند. همچنین اجازهی بازرسیهای بینالمللی را بدهد. اما اکنون مطالبات طرفین به شکلی بیسابقه افزایش یافته است.
