در کمتر از سه سال، حدود شش میلیون افغان پس از سالها زندگی در پاکستان و ایران، در پی تشدید اخراج مهاجران از سوی دو کشور همسایه، به افغانستان بازگشتهاند؛ بسیاری از آنها در حالی وارد کشوری تحت حاکمیت طالبان میشوند که نه خانهای برای سکونت دارند، نه منبع درآمدی و نه چشماندازی روشن برای آینده.
نقطهی صفر؛ جایی میان پایان یک زندگی و آغاز زندگی دیگر
سالمندان در حالی که به زحمت و با کمک عصا راه میروند، از درد چهره درهم میکشند و کودکان با چشمانی گشادشده خیره ماندهاند؛ برخی از آنها مرغهایی را که از خانههایشان برداشتهاند، در آغوش گرفتهاند؛ خانههایی که مجبور شدهاند برای همیشه ترک کنند.
«ناظیه» ۳۵ ساله تنها چند دقیقه پس از عبور از پاکستان، جایی که در آن متولد شده، و ورود به افغانستان میگوید: «حس خوبی است که در کشور خودم هستم.»
گذرگاه تورخم، که به «نقطهی صفر» معروف است، جایی است که یک زندگی سخت پایان مییابد و زندگی سخت دیگری آغاز میشود.
اما ناظیه در حالی که دو فرزندش را همراه دارد و به سمت محل ثبتنامی میرود که پرچمهای سفید و سیاه طالبان بر فراز آن نصب شده، آه میکشد و میگوید: «من تا حالا به افغانستان نیامدهام و خیلی از مردم اینجا حتی نان کافی برای خوردن ندارند.»
تقریبا تمام اعضای خانوادهی او، شامل هشت خواهر و فرزندانشان، امسال از پاکستان یا ایران اخراج شدهاند. آنها بخشی از بزرگترین جابجایی فرامرزی انسانها در جهان هستند.
اخراج گستردهی مهاجران افغان از پاکستان و ایران
میلیونها افغان طی دههها برای یافتن پناهگاه یا کار از مرزهای افغانستان به پاکستان و ایران گریختهاند و از زمان بازگشت طالبان به قدرت در آگوست ۲۰۲۱، شمار کسانی که افغانستان را ترک میکنند همچنان رو به افزایش بوده است.
اکنون اما بیشتر آنها در حالی مجبور به بازگشت هستند که دو کشور همسایه، برخورد با مهاجران فاقد مدارک اقامتی را تشدید کردهاند. ناظیه و خانوادهاش مدارک اقامتی نداشتند. اما کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان و گروههای حقوق بشری میگویند اخراج مردم افغان بسیار فراتر از مهاجران فاقد مدرک رفته و افغانهای دارای مدارک اقامتی را نیز دربر گرفته است. پاکستان حتی اکنون به طور علنی میگوید افغانهایی که کارت اثبات ثبتنام دارند نیز از اخراج معاف نیستند.
به نظر نمیرسد روند اخراج مهاجران افغان متوقف شود.
بازگشت به کشوری که برای بسیاری ناآشناست
بر اساس آمار کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، تنها در سال جاری شمار افغانهایی که از پاکستان و ایران مجبور به بازگشت شدهاند، بار دیگر به یک میلیون نفر رسیده است.
«چارلی گودلیک»، سخنگوی این نهاد در افغانستان، میگوید: «در کمتر از سه سال، شاهد بازگشت شش میلیون نفر به افغانستان بودهایم. جمعیتی که به اندازهی جمعیت یک کشور کوچک است.» او در حالی که در گرمای طاقتفرسای چادرهای نزدیک مرز ایستاده، تاکید میکند: «در تاریخ معاصر هرگز شاهد بازگشت مردم در چنین مقیاسی نبودهایم.»
در این منطقهی متروک، ردیفهایی از پناهگاههای برزنتی و پلاستیکی دیده میشود که بسیاری از آنها پاره و فرسوده شدهاند. سازمان ملل و دیگر نهادهای امدادرسان این سرپناهها را برای اسکان چندشبهی افرادی برپا کردهاند که بدون هیچ جایی برای رفتن وارد افغانستان میشوند. بسیاری از آنها دهههاست پا به افغانستان نگذاشتهاند. برخی، مانند ناظیه، حتی هرگز به این کشور نرفتهاند.
روایت افغانهای اخراجشده از «تبعیض و آزار» در پاکستان
«سرور» که چند روز پیش همراه هفت برادرش و خانوادههای آنها وارد افغانستان شده، میگوید: «۴۵ سال پیش، هنگام حملهی شوروی به افغانستان، کشور را ترک کردم و بیشتر برادرانم در پاکستان به دنیا آمدند.»
او همراه ۴۰ نفر از اعضای خانواده و انبوه وسایل زندگیشان با یک کامیون پاکستانی به افغانستان بازگشته است. او میگوید: «مدت زیادی آنجا زندگی کردیم، بنابراین وقتی ما را مجبور کردند خانهمان را ترک کنیم، واقعا قلبم شکست. اما با وجود همهی این دردها، خوشحالم چون بالاخره از آزار و اذیت پلیس پاکستان خلاص شدهام.»
تمام خانوادههایی که با آنها صحبت کردیم، از تبعیض و آزار و اذیت از سوی مقامهای پاکستان گفتند.
دولت پاکستان به پرسشهای بیبیسی پاسخ نداده است. اما سخنگوی وزارت خارجه این کشور روز یکشنبه در اسلامآباد گفت: «دولت پاکستان اقدامات لازم را برای جلوگیری از هرگونه آزار یا بدرفتاری با اتباع افغانستان در پاکستان انجام میدهد. اگر چنین مواردی رخ داده باشد، مواردی پراکنده هستند و کاملا مطابق قانون با آنها برخورد میشود.»
تلاش اسلامآباد و تهران برای توجیه اخراج دستهجمعی مهاجران افغان
پاکستان و ایران هر دو میگویند زمان بازگشت افغانها به کشورشان فرا رسیده است. آنها برخی از افغانها را تهدیدی امنیتی و برخی دیگر را باری مالی میدانند.
اخراج مهاجران افغان از پاکستان و ایران و گزارشهای مربوط به بدرفتاری با آنها پس از تشدید شدید درگیریها میان پاکستان و افغانستان در اکتبر گذشته افزایش یافت. دیدهبان حقوق بشر در فوریه از «یورشهای خانهبهخانه، بازرسیهای شبانه و بازداشت بدون حکم» خبر داد.
در ایران که سال گذشته اعلام کرده بود میزبان بیش از چهار میلیون افغان فاقد مدرک اقامتی است، روند اخراجهای گسترده پس از جنگ ۱۲ روزهی این کشور با اسرائیل و آمریکا در ماه جون ۲۰۲۵ شدت گرفت. مرکز حقوق بشر در ایران، مستقر در نیویورک، مقامهای ایرانی را متهم کرد که از فضای پس از جنگ برای «ایجاد سوءظن نسبت به مهاجران افغان، متهم کردن آنها به جاسوسی و معرفیشان به عنوان جاسوسان بالقوه اسرائیل» استفاده کردهاند.
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان همچنان بر این اصل بشردوستانه تاکید دارد که بازگشت پناهجویان باید «داوطلبانه، امن و همراه با کرامت» باشد.
کودکان بیفردا و زنان نگران؛ هراس از قوانین طالبان
اما در تورخم، زرینه، زن برادر ۴۰ سالهی سرور، دربارهی آینده نامطمئنشان میگوید: «هیچ سرمایهای برای راهاندازی کسبوکار یا تامین معاش نداریم. حتی چادری هم برای زندگی کردن نداریم.» زرینه یکی از حدود یک میلیون افغان است که در سال جاری به افغانستان بازگشتهاند.
در داخل چادر انتقالی و بیروحی که با دمای سوزان ۴۱ درجه تنها اندکی از گرما میکاهد، زرینه در کنار گروهی از زنان و کودکان مضطرب نشسته است. از او میپرسیم آیا دربارهی آیندهی زنان و دختران در کشوری نگران است که طالبان آنها را از بخش بزرگی از زندگی عمومی، از جمله تحصیل در دورهی متوسطه و دانشگاه، محروم کردهاند؟
زرینه دستش را به سمت دختران اطرافش میگیرد و میگوید: «نگاهشان کنید، همه دختر هستند. معلوم است که نگرانم.»
ترس نیروهای سابق امنیتی از طالبان
برخی از کسانی که به افغانستان دیپورت میشوند فقط نگران نیستند؛ آنها وحشتزدهاند. یکی از نیروهای سابق امنیتی افغانستان که ابتدا از ایران و سپس از پاکستان اخراج شده، در خانهای امن و دور از مرز به بیبیسی میگوید: «من از خانه بیرون نمیروم.» او با اضطراب ادامه میدهد: «همهی ما در ترس زندگی میکنیم. همسر و فرزندانم هم میترسند از خانه بیرون بروند.»
او عفو عمومی طالبان را که چند روز پس از بازگشت این گروه به قدرت اعلام شد، باور ندارد. طالبان در آن زمان گفته بودند مقامهای دولت پیشین، نیروهای امنیتی و کارمندان دولتی با انتقامگیری مواجه نخواهند شد. همچنین از آنها خواسته بودند به محل کار خود بازگردند.
این مرد میگوید: «به عفو آنها اعتماد ندارم. چون بسیاری از همکارانم کشته شدهاند.» به گفتهی او، پروندهاش در سازمان ملل ثبت شده بود. اما پیش از آنکه امکان انتقالش به کشوری امنتر فراهم شود، اخراج شد.
افغانستان زیر فشار بحران انسانی و کاهش کمکهای خارجی
مشکلات مالی نیز بر رنج موضوع اخراج مهاجران افغان میافزاید. کاهش شدید کمکهای خارجی در سراسر جهان، در افغانستان تاثیر بیشتری دارد. کشوری که طالبان همچنان به دلیل مسائل مرتبط با تروریسم و حقوق بشر تحت تحریمهای بینالمللی قرار دارند.
پاکستان روز یکشنبه تایید کرد که ۱۶ هزار افغان آسیبپذیر، به دلایل بشردوستانه، به طور موقت از اخراج معاف شدهاند؛ تصمیمی که سازمان ملل از آن استقبال کرد. با این حال، منابع برآورد میکنند شمار افغانهای حاضر در پاکستان که در معرض خطر آسیب جدی قرار دارند، از جمله زنان و دخترانی که از تحصیل محروم خواهند شد، ممکن است به ۲۵۰ هزار نفر برسد.
در کابل، در محوطهی وزارت خارجه طالبان، «امیرخان متقی»، وزیر خارجه این گروه، تلاش میکند تصویری امیدوارکننده ارائه دهد. او میپذیرد: «تردیدی نیست که به مقداری کمک نیاز داریم. بازگشت آنها فشارهایی ایجاد کرده است، اما در بلندمدت هم برای آنها و هم برای افغانستان سودمند خواهد بود.»
در سالهای نخست پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱، برخی وزیران این گروه مشکلات بشردوستانه را کماهمیت جلوه میدادند و میگفتند روزی را خدا میرساند.
بحران انسانی و انزوای فزاینده طالبان
اما سازمان ملل اکنون برآورد میکند که ۲۱.۹ میلیون نفر، یعنی تقریبا نیمی از جمعیت افغانستان، امسال برای زنده ماندن به کمک نیاز دارند. یونیسف، صندوق کودکان سازمان ملل، نیز هفتهی گذشته اعلام کرد یک میلیون کودک با سوءتغذیهای روبرو هستند که زندگی آنها را تهدید میکند.
گودلیک میگوید: «هیچ کشوری در جهان نمیتواند به تنهایی از عهدهی چنین بحرانی برآید.» او در عین حال تلاشهای دولت طالبان برای کمک به افغانهای بازگشته پس از ورود آنها را نیز تایید میکند. اما اضافه میکند: «ما همچنین میدانیم که بسیاری از محدودیتها و دستوراتی که آنها، بهویژه برای زنان و دختران وضع کردهاند، به جلب حمایتهای بینالمللی کمکی نمیکند.»
متقی بار دیگر موضع دولت طالبان را تکرار میکند و میگوید مسائلی مانند تحصیل دختران، «موضوعات داخلی» هستند که افغانها باید خود دربارهی آنها تصمیم بگیرند.
محدودیتهای شدید علیه زنان و دختران یکی از مهمترین مسائل در روابط بینالمللی طالبان بوده و هزینهی سنگینی برای این گروه داشته است. پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، تنها یک کشور، یعنی روسیه، حکومت آنها را به رسمیت شناخته است.
بازگشت به خانه؛ آغاز دوبارهی زندگی با «هیچ»
متقی در پاسخ به موضوع اخراج مهاجران افغان، به گسترش روابط دیپلماتیک و اقتصادی طالبان با همسایگانی مانند چین و هند و همچنین کشورهای آسیای مرکزی اشاره میکند. او دربارهی انزوای نسبی کابل از کشورهای غربی میپرسد: «آنهایی که طی پنج سال گذشته با ما رابطه نداشتند، چه چیزی به دست آوردهاند؟»
سپس خودش پاسخ میدهد: «هیچ چیز.»
ما واژه «هیچ چیز» را از زبان تکتک خانوادههایی که در نقطهی صفر با آنها دیدار کردیم نیز شنیدیم؛ اما با معنایی بسیار متفاوت. همهی آنها سختترین بازگشتها را آغاز میکردند و زندگی را دوباره از صفر شروع میکردند؛ تقریبا بدون هیچ چیز.
منبع: بیبیسی
