در حالی که دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، برای اعمال دور جدیدی از تحریم‌های جدید علیه ایران آماده می‌شود، مقام‌های ارشد ایران هشدار داده‌اند هر کشوری که در این کارزار با واشینگتن همراه شود، ممکن است با اقدامات تلافی‌جویانه‌ی تهران روبرو شود. محسن رضایی، رئیس جدید شورای عالی امنیت ملی ایران، تهدید کرده است در صورت پیوستن کشورهای منطقه به فشارهای اقتصادی آمریکا، تهران می‌تواند مسیرهای انتقال نفت در خلیج فارس را هدف قرار دهد. همچنین مانع خروج «حتی یک قطره نفت» از منطقه شود.
این تهدیدها در شرایطی مطرح شده‌اند که ترامپ هفته‌ی گذشته از آغاز کارزار جدیدی برای تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران خبر داد و آن را «کوبنده‌ترین عملیات اقتصادی که تاکنون علیه هر کشوری انجام شده» توصیف کرد. انتظار می‌رود «اسکات بسنت»، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز دوشنبه از اقدامات اقتصادی و تحریمی جدید واشنیگتن علیه تهران رونمایی کند. اقداماتی که پیش‌تر آنها را «سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ» خوانده است.
تهدید ایران به بستن تنگه هرمز و هدف قرار دادن مسیرهای نفتی
رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران ایران، در نخستین اظهارات خود پس از تصدی سمت جدیدش، لحنی تهاجمی در قبال آمریکا و کشورهای منطقه اتخاذ کرد. او در گفتگو با تلویزیون دولتی ایران گفت هر کشوری که در ایجاد محدودیت‌های اقتصادی علیه ایران با آمریکا همراه شود، از نظر تهران «دشمن» محسوب خواهد شد. همچنین منافع آن کشور هدف قرار خواهد گرفت.
رضایی گفت ایران ابتدا تلاش خواهد کرد با کشورهایی که به کارزار فشار اقتصادی آمریکا می‌پیوندند مذاکره کند. اما در صورت شکست این تلاش‌ها، تهران اقدامات خود را گسترش خواهد داد. او تاکید کرد ایران نه تنها ممکن است انتقال نفت از تنگه‌ی هرمز را متوقف کند، بلکه می‌تواند مسیرهای جایگزین صادرات نفت در منطقه را نیز هدف قرار دهد.
محسن رضایی گفت: «کشورها نمی‌توانند در محاصره‌ی اقتصادی علیه ما با آمریکا همراه شوند و به منافع ما آسیب بزنند، در حالی که ما همچنان اجازه دهیم نفت از خلیج فارس خارج شود.» او افزود: «ما در حال حاضر در خروج نفت از مسیرهای دیگر دخالت نمی‌کنیم. اما این مسیرها را نیز هدف قرار خواهیم داد.» او حتی در بخشی از سخنانش این سوال را مطرح کرد که آیا ایران باید به سمت ساخت بمب هسته‌ای برود یا خیر؛ موضوعی که تهران پیش از این همواره تاکید داشت هیچ قصدی برای آن ندارد.
کشورهای تولیدکننده نفت منطقه نیز طی ماه‌های اخیر تلاش کرده‌اند وابستگی خود به تنگه‌ی هرمز را کاهش دهند. عربستان سعودی بخشی از نفت خود را از طریق خطوط لوله به دریای سرخ منتقل می‌کند. همچنین عراق نیز صادرات نفت از مسیر ترکیه و سوریه را افزایش داده است. کشورهای منطقه همچنین میلیاردها دلار برای توسعه خطوط لوله و زیرساخت‌های جایگزین هزینه کرده‌اند.
عراقچی: آمریکا مستاصل شده است
در همین حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران را اقدامی «از سر استیصال» توصیف کرد. همچنین گفت تغییر رویکرد واشینگتن از عملیات نظامی به فشار اقتصادی نشان می‌دهد اقدامات قبلی آمریکا شکست خورده است.
عراقچی در ویدئویی که روز یکشنبه منتشر شد، گفت: «اینکه آنها از عملیات نظامی به مطرح کردن همان طرح‌های قدیمی روی آورده‌اند، نشان می‌دهد که مستاصل شده‌اند.» او افزود: «تمام اقدامات آنها، چه محاصره‌ها و چه دیگر تحرکات نظامی، شکست خورده است و این اقدام جدید آنها نیز شکست خواهد خورد.»
وزیر خارجه ایران از واشینگتن خواست برای یافتن «راه‌حلی مبتنی بر عدالت و عزت»، با تهران با احترام وارد گفتگو شود.
اظهارات عراقچی در حالی مطرح شد که آمریکا تلاش می‌کند با اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران و فشار بر شرکای تجاری، منابع مالی تهران را محدود کند. برخی تحلیلگران احتمال داده‌اند اقدامات جدید واشینگتن شامل تحریم کشورهایی باشد که از ایران نفت می‌خرند. همچنین محدودیت‌های بیشتر بر مبادلات مالی با تهران شود.
امارات تجارت با ایران را متوقف کرد
فشار آمریکا بر شرکای تجاری ایران در شرایطی افزایش یافته که امارات متحده عربی، یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری تهران، هفته‌ی گذشته تمامی مبادلات تجاری و مالی خود با ایران را تا اطلاع ثانوی متوقف کرد.
این تصمیم می‌تواند توان واردکنندگان ایرانی برای پرداخت هزینه‌ی کالاها و استفاده از خدمات مالی ارائه‌شده از سوی امارات را محدود کند. کارشناسان هشدار داده‌اند اگر شرکای مهم دیگری مانند ترکیه نیز اقدامات مشابهی اتخاذ کنند، فشار اقتصادی بر ایران به شدت افزایش خواهد یافت.
«اسفندیار بتمنقلیج»، رئیس بنیاد بورس و بازار، یک اندیشکده مستقر در لندن، گفت انزوای اقتصادی ایران باعث شده این کشور بیش از گذشته به همسایگان خود مانند امارات و عراق وابسته شود. به گفته‌ی او، اظهارات رضایی با هدف انتقال این پیام است که سرنوشت اقتصادی کشورهای منطقه نیز با ایران گره خورده است.
اقتصاد ایران زیر فشار تحریم‌های جدید آمریکا
تهدیدهای متقابل ایران و آمریکا در شرایطی مطرح می‌شود که اقتصاد ایران با یکی از شدیدترین بحران‌های سال‌های اخیر روبرو است. جنگ و آسیب به زیرساخت‌های حیاتی، کاهش تولید انرژی، اختلال در واردات و محاصره‌ی دریایی آمریکا، مشکلات اقتصادی موجود را تشدید کرده‌اند.
مهدی قدوسی، اقتصاددان موسسه‌ی مطالعات اقتصاد بین‌الملل وین، برآورد کرده است که تولید انرژی ایران در نتیجه‌ی جنگ و محاصره آمریکا بین ۱۵ تا ۳۰ درصد کاهش یافته است. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، نیز هفته‌ی گذشته گفت صادرات نفت کشور به «نزدیک صفر» رسیده است.
هم‌زمان، ارزش ریال به شدت کاهش یافته است. در مقابل افزایش قیمت مواد غذایی و رشد بیکاری فشار زیادی بر معیشت خانوارهای ایرانی وارد کرده است. قدوسی نرخ تورم ایران را حدود ۹۰ درصد برآورد کرد. همچنین گفته است چنین سطحی در تاریخ معاصر ایران سابقه نداشته است.
بحران سوخت نیز به نگرانی دیگری برای دولت تبدیل شده است. آسیب به زیرساخت‌ها و کاهش واردات در پی محاصره‌ی دریایی آمریکا، تامین سوخت را دشوارتر کرده و دولت برای حفظ قیمت‌های یارانه‌ای بنزین با فشار فزاینده‌ای مواجه است. مقام‌های ایرانی نگرانند هرگونه تغییر ناگهانی در این سیاست‌ها به اعتراضات جدید منجر شود.
پزشکیان: ایران درگیر جنگ تمام‌عیار است
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، روز یکشنبه وضعیت کشور را «یک جنگ تمام‌عیار اقتصادی، نظامی و امنیتی» توصیف کرد. او گفت دولت تلاش می‌کند راه‌هایی برای مقابله با تحریم‌های جدید آمریکا علیه ایران پیدا کند. پزشکیان گفت: «ما در برابر این جنگ نابرابر ایستادگی کرده‌ایم. ما تلاش می‌کنیم خدمتگزار مردم باشیم.» او همچنین از تلاش دولت برای مقابله با تورم، مشکلات معیشتی و بیکاری و تضمین آینده‌ی مردم سخن گفت.
رئیس‌جمهوری ایران خواستار بازگشت به مذاکرات دیپلماتیک با واشنیگتن شده است. همچنین معتقد است ایران باید زمانی وارد مذاکره شود که از موقعیت راهبردی قدرتمندی برخوردار است.
در مقابل، رضایی از مردم خواسته است «جهاد اقتصادی» را آغاز کنند. همچنین وابستگی به واردات و یارانه‌های دولتی را کاهش دهند. او بر افزایش تولید داخلی و خودکفایی به‌عنوان راه مقابله با فشارهای اقتصادی تاکید کرد. او گفت: «هر خانه می‌تواند به یک سکوی پرتاب در جنگ اقتصادی تبدیل شود. هر محله می‌تواند در جنگ اقتصادی به یک پایگاه موشکی تبدیل شود.»
تهدید ایران به بستن تنگه هرمز
تلاش ترامپ برای پایان دادن به جنگی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز کردند، پس از فروپاشی توافق آتش‌بس ماه جون با مشکلات جدی روبرو شده است. اکنون دولت آمریکا تمرکز بیشتری بر فشار اقتصادی و منزوی کردن ایران گذاشته است.
واشینگتن از کشورهای مختلف، به ویژه شرکای تجاری ایران، خواسته است به این کارزار بپیوندند. چین، یکی از مهم‌ترین شرکای راهبردی ایران، از این سیاست انتقاد کرده و گفته است تحریم‌های آمریکا به حل بحران خاورمیانه کمک نمی‌کند.
در مقابل، تهران تاکید دارد فشار اقتصادی باعث تسلیم ایران نخواهد شد و هشدار داده است دامنه‌ی پاسخ خود را می‌تواند از اهداف نظامی به منافع اقتصادی آمریکا و کشورهای همراه آن گسترش دهد.
در این میان، تنگه‌ی هرمز همچنان مهم‌ترین نقطه در رویارویی دو طرف است. آمریکا تلاش می‌کند با فشار بر ایران و تقویت مسیرهای جایگزین، جریان صادرات نفت منطقه را حفظ کند؛ در مقابل، ایران تهدید کرده است اگر کشورهای همسایه در فشار اقتصادی آمریکا مشارکت کنند، مسیرهای صادرات نفت آنها نیز در امان نخواهند بود.
به این ترتیب، با انتقال تمرکز واشینگتن از عملیات نظامی به فشار اقتصادی، خطر گسترش رویارویی ایران و آمریکا به حوزه‌ی انرژی و تجارت منطقه‌ای افزایش یافته است؛ بحرانی که در صورت عملی شدن تهدیدهای تهران در مورد مسیرهای نفتی، می‌تواند پیامدهایی فراتر از اقتصاد ایران و حتی منطقه‌ی خلیج فارس داشته باشد.
منابع: دگاردین، نیویورک‌تایمز
