ایران سالانه میزبان میلیون‌ها مسافر عراقی است. از زائران و بیماران تا خریداران و دانشجویان. اما پشت این بازار بزرگ، آمارهای ناقص درباره درآمد گردشگری، مشکلات خدمات‌رسانی و پرسش‌هایی درباره حضور اعضای گروه‌های مسلح عراقی وجود دارد. موضوعی که با انتشار گزارش‌هایی درباره حضور شبه‌نظامیان عراقی در ایران در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴، ابعاد امنیتی نیز پیدا کرد.
بازاری بزرگ با آمارهای ناقص
مسلم شجاعی، مدیرکل دفتر توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، در آیین گشایش «رودشو گردشگری ایران در عراق» در بصره اعلام کرد که سال گذشته ۳.۴ میلیون گردشگر عراقی به ایران سفر کرده‌اند. زیارت، درمان، تفریح، خرید و خوراک از مهم‌ترین انگیزه‌های این سفرهاست.
گزارش معاونت گردشگری که اعتمادآنلاین در مهر ۱۴۰۵ منتشر کرد، بیش از ۳.۶ میلیون ورود از عراق در سال ۱۴۰۴ را ثبت کرده است. با این حال، آمارهای رسمی همیشه میان تعداد مسافران و تعداد سفرها تفکیک نمی‌کنند. همچنین اطلاعات روشنی درباره هدف سفر، مدت اقامت و هزینه‌کرد گردشگران ارائه نمی‌دهند.
این کمبود اطلاعات در برآورد درآمد نیز دیده می‌شود. ایرج مسجدی، سفیر وقت ایران در بغداد، در سال ۱۳۹۸ هزینه هر مسافر عراقی را دست‌کم هزار دلار اعلام کرد، اما مبنای این برآورد مشخص نبود. همان سال، خبرگزاری دانشجو از ارزآوری سالانه سه میلیارد دلاری گردشگران عراقی خبر داد؛ رقمی که آمار مستقلی آن را تأیید نمی‌کند. شورای جهانی سفر و گردشگری نیز اعلام کرده بود که عراقی‌ها در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۵ درصد گردشگران خارجی ایران را تشکیل می‌دادند، اما سهم دقیق آن‌ها از درآمد گردشگری مشخص نیست.
مناقشه بر سر حضور عراقی‌ها در ایران و خرید ملک
حضور گسترده عراقی‌ها در ایران گاه به مناقشه‌های اجتماعی و سیاسی دامن زده است. تابستان ۱۳۹۷، گزارش‌هایی درباره «گردشگری جنسی» در مشهد واکنش‌های گسترده‌ای برانگیخت. برخی رسانه‌ها موضوع را مطرح کردند و برخی دیگر آن را تلاشی برای ایجاد اختلاف میان دو ملت دانستند. در شبکه‌های اجتماعی نیز واکنش‌ها از اعتراض با تأکید بر مسائل ناموسی تا دفاع از پیوندهای مذهبی دو کشور متفاوت بود.
خرید ملک توسط اتباع عراقی نیز بارها مطرح شده است. در حالی که برخی فعالان بازار مسکن از حضور خریداران عراقی سخن گفته‌اند، آمار مستندی درباره ابعاد این معاملات منتشر نشده است. قوانین ایران نیز مالکیت زمین برای اتباع خارجی را محدود می‌کند و به گفته احمد وحیدی، وزیر کشور وقت، خرید ملک به نام دیگران، غیرقانونی است.
گردشگری درمانی؛ درآمد در کنار ضعف خدمات
درمان یکی از انگیزه‌های مهم سفر عراقی‌ها به ایران است. اما پژوهش‌ها از مشکلات جدی بیماران خارجی خبر می‌دهند. در مطالعه‌ای روی ۲۵۰ بیمار عراقی در اهواز، ۸۴.۸ درصد از مشکلات رفت‌وآمد و ۸۲.۸ درصد از نداشتن بیمه خبر دادند. ضعف ارتباط زبانی کادر درمان نیز از مشکلات مهم بود.
گزارش‌ها و پژوهش‌های دیگر از نقش واسطه‌ها در معرفی بیماران به مراکز درمانی و دریافت مبالغ بالا حکایت دارند. با این حال، اطلاعات جامعی درباره درآمد گردشگری درمانی، سهم واسطه‌ها و میزان واقعی ارز واردشده به کشور وجود ندارد.
حضور حشد الشعبی در فعالیت‌های امدادی و دانشگاهی
حضور اعضای حشد الشعبی، ائتلافی از گروه‌های مسلح عراقی که طبق قانون عراق بخشی از نیروهای مسلح این کشور است، در ایران سابقه دارد. در جریان سیل خوزستان در سال ۱۳۹۸، شماری از نیروهای این مجموعه برای کمک به سیل‌زدگان وارد ایران شدند. در سال ۱۴۰۲ نیز توافق دانشگاه تهران برای پذیرش اعضای حشد الشعبی خبرساز شد؛ موضوعی که با اعتراض گروهی از دانشجویان همراه بود.
محمد مقیمی، رئیس وقت دانشگاه تهران، در سال ۱۴۰۳ گفت پذیرش این افراد و فرزندان نیروهای مرتبط با «جبهه مقاومت» ادامه دارد و برای دانشگاه‌ها درآمد ایجاد می‌کند، اما رقم آن را اعلام نکرد. در مرداد ۱۴۰۵ نیز گزارش‌هایی درباره انتقال مجروحان گروه‌های مسلح عراقی به بیمارستانی در غرب ایران منتشر شد.
پروازها؛ وابستگی اقتصادی زیر فشار تحریم
در پایان شهریور ۱۴۰۵، محدودیت‌های آمریکا به توقف پروازهای ایران به نجف، اربیل و سلیمانیه انجامید. پس از رایزنی‌های بغداد و فشارهای داخلی، عراق با برقراری ۴۰ پرواز روزانه میان ایران و نجف موافقت کرد.
ازسرگیری پروازها با شروطی همراه بود؛ از جمله محدودیت انتقال پول نقد مسافران و الزام شرکت هواپیمایی عراق به گزارش اطلاعات هویتی مسافران به نهادهای آمریکایی. این تحولات نشان داد که بازار گردشگری دو کشور، با وجود حجم بالای رفت‌وآمد، از فشارهای سیاسی و تحریمی مصون نیست.
میلیون‌ها سفر عراقی‌ها فرصتی اقتصادی برای ایران ایجاد کرده است. اما نبود آمار دقیق درباره درآمد، ضعف خدمات به بیماران و ابهام درباره برخی ابعاد حضور عراقی‌ها در ایران، ارزیابی منافع و هزینه‌های این رابطه را دشوار می‌کند. تفکیک گردشگران از دانشجویان و اعضای گروه‌های مسلح ضروری است؛ همان‌طور که گزارش‌های تأییدنشده را نمی‌توان واقعیت قطعی دانست. با این حال، شفافیت درباره درآمدها، ضوابط پذیرش و حضور اتباع خارجی، لازمه پاسخ‌گویی درباره منافع عمومی است.
منباع: ایران‌وایر
