«مارکو روبیو» روز جمعه با پایان دادن به سفر کوتاهش به خاورمیانه، تلاش کرد گفتوگوهای خود با رهبران کشورهای خلیج فارس را در بهترین چارچوب ممکن ارائه کند. به گفته منابع آگاه، یکی از مهمترین دغدغههای این کشورها، نفوذ ایران در خاورمیانه است. زیرا آنها معتقدند توافق اخیر میان ایران و آمریکا، نگرانیهایشان درباره گسترش نفوذ منطقهای تهران را برطرف نمیکند.
وزیر امور خارجه آمریکا اعتراف کرد که آنها برخی نگرانیهای بسیار ملموس را با ما در میان گذاشتهاند. همچنین تاکید کرد که هرگونه توافق نهایی مستلزم آن است که تهران نه تنها برنامهی هستهای خود را محدود کند، بلکه حمایت خود از حماس در غزه، حزبالله در لبنان، شبهنظامیان در عراق و حوثیها در یمن را نیز متوقف سازد.
اصرار ایران بر بازسازی نیروهای نیابتی
اما تحلیلگران و مقامات امنیتی غربی بر این باورند که احتمالا ایران پس از این درگیری، حمایت خود از نیروهای نیابتی را افزایش خواهد داد. درگیریهایی که بخش زیادی از تفکر راهبردی کنونی تهران را تایید کرد. به گفتهی آنها، فعالیت گروههای غیررسمی مسلح که توسط اسرائیل و تا حدی آمریکا نیز حمایت و تامین میشوند، احتمالا شدت خواهد گرفت.
حزبالله همچنان ستون اصلی شبکهی متحدان و نیروهای نیابتی ایران در خاورمیانه است. با وجود اینکه در درگیریهای طولانی با اسرائیل در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ آسیب جدی دیده است.
«حنین غدار»، پژوهشگر ارشد موسسهی واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، گفت: «ایرانیها این وضعیت را یک دورهی موقت بد میبینند و معتقدند حزبالله خود را بازسازی خواهد کرد. برای ایران کاملا حیاتی است که نیروهای نیابتی خود را در منطقه بازسازی کند و کنترل تصمیمگیری آنها را در دست داشته باشد.» مشروط کردن آتشبس میان ایران و آمریکا به توقف درگیریها در لبنان نیز تنشهای قابل توجهی میان اسرائیل -که خواهان ادامهی عملیات علیه حزبالله است- و واشنگتن ایجاد کرده است.
فرصتطلبی حوثیها، احتیاط عراقیها
حوثیها در یمن که از آنها بهعنوان یکی از گروههای همسو با ایران یاد میشود، تنها در روزهای پایانی درگیری اخیر وارد میدان شدند. با این حال، توانایی خود را برای هدف قرار دادن اسرائیل ــ هرچند با خسارت محدود ــ و همچنین تهدید کشتیرانی بینالمللی در دریای سرخ نشان دادند. این موضوع از دید برخی تحلیلگران، بخشی از نفوذ ایران در خاورمیانه و شبکه گروههای همپیمان تهران در منطقه ارزیابی میشود. با این وجود، حوثیها در مقایسه با سایر نیروهای نیابتی ایران، استقلال بیشتری در تصمیمگیری دارند. «غدار» در اینباره گفت: «حوثیها بسیار سرسخت هستند. آنها در طول جنگ مفید بودند، اما فرآیندهای تصمیمگیری خود را دارند که ایرانیها در آن دخیل نیستند.»
در عراق نیز، شبهنظامیان شیعه که بیش از دو دهه توسط ایران پرورش یافته و حمایت شدهاند، در طول درگیری قدرتنمایی کردند اما هرگز تمام تسلیحات تهاجمی خود را به کار نگرفتند. این گروهها مسئولیت دهها حملهی پهپادی و موشکی به داراییهای آمریکا در این کشور را بر عهده گرفتند و کویت را هدف قرار دادند، اما به صورت تودهای و گسترده بسیج نشدند. حملات هوایی تلافیجویانهی مرگبار و سیاست داخلی پیچیدهی عراق باعث شد تا رهبران بسیاری از جناحها از تشدید هرگونه درگیری با آمریکا محتاط باشند.
«مایکل نایتس»، کارشناس شبهنظامیان عراقی، گفت: «آنها نسبت به آنچه شاید ایرانیها میخواهند، ریسکگریزتر هستند.»
این شبهنظامیان شیعه در عراق توسط ایران برای فشار بر گروههای کرد نیز به کار گرفته شدند تا آنها را از ورود فعال به جنگ بازدارند. در حالی که در واقعیت، کردها خود دلایل مستقل برای عدم ورود به درگیری را داشتند.
شکست تلاشها برای فعالسازی اقلیتهای قومی ایران
در ابتدای درگیری با ایران در ماه ژانویه، آمریکا و اسرائیل تلاش کرده بودند تا گروههای مسلح را در میان اقلیتهای قومی ایران، از جمله در میان اعراب در جنوب غربی ایران و در میان بلوچها در جنوب شرقی ایران بسیج کنند. این تلاشها بینتیجه ماند. «مایکل میلسشتاین»، افسر اطلاعاتی سابق که اکنون تحلیلگر دانشگاه تلآویو است، گفت: «تماسهای کلی برقرار شد، اما به مرحله عملی نرسید.»
به همین ترتیب، استراتژی آمریکا و اسرائیل با جناحهای کُرد مستقر در شمال عراق نیز، علیرغم روابط تاریخی آنها با هر دو کشور، موفقیتآمیز نبود.
نقشهی بیستساله برای نفوذ به ایران
مقامات ارشد نظامی سابق کُرد و آمریکایی گفتند که یک طرح دیرینهی آمریکا در صورت وقوع جنگ، چند هزار نیروی کرد با تسحیلات سبک، با پشتیبانی نیروهای ویژهی آمریکا وارد شمالغرب ایران شوند. این جنگجویان با حمایت قدرت هوایی آمریکا و اسرائیل، تا جایی که ممکن بود و با بیشترین سرعت به پیش میرفتند تا رژیم تهران را بیثبات کنند. همچنین جرقهی قیامها را در مناطق دیگر بزنند. انتظار میرفت نیروهای نظامی و شبهنظامی ایران در برابر پیشروی کردها دفاع کنند، که این امر آنها را در معرض حملات هوایی ویرانگر قرار میداد.
آگاهان به این طرح قدیمی – که آن را نقشهای بیستساله و «بایگانیشده» توصیف میکنند – دربارهی میزان موفقیت آن همنظر نیستند. یکی از مشاوران سابق نیروهای ویژه آمریکا که تجربهای طولانی در منطقه دارد، معتقد است که ارتش کُرد با پشتیبانی کادرهای عملیاتی آمریکا، میتوانست «مثل لودر از درون ایران رد شود و همه چیز را درو کند». اما تحلیلگر دیگری تاکید دارد که پیشروی فراتر از مناطق کُردنشین در شمال غربی، اگر نگوییم غیرممکن، بسیار چالشبرانگیز و دشوار میبود.
در این میان، تنها چند صد جنگجو برای استقرار فوری در دسترس بودند و رهبران کُرد پس از آنچه که به عنوان خیانت در سوریه تنها چند هفته قبل از آن میدیدند – زمانی که واشینگتن از یک توافق تحمیلی حمایت کرد که مقامات غیرنظامی و نظامی کُرد را تحت کنترل دولت مرکزی درآورد – نسبت به آمریکا بدبین بودند.
مقامات سابق آمریکایی و کُرد هر دو گفتند که این طرح نیازمند یک دورهی آمادهسازی ۱۲ تا ۲۴ ماهه برای آموزش جنگجویان، توزیع تسلیحات و ایجاد یک فرماندهی واحد در میان کردها بود. در حالی که به نظر میرسید کاخ سفید فکر میکرد این طرح ظرف چند روز قابل اجراست.
عامل نهایی، مخالفت شدید شخصی «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهور ترکیه بود که دونالد ترامپ را متقاعد کرد تا پس از چند روز که جنگندههای اسرائیلی به پاسگاههای پلیس، پادگانها و پاسگاههای مرزی ایران حمله کردند تا به گروههای کُرد اجازه آغاز تهاجم را بدهند، در تصمیم خود تجدیدنظر کند.
مهرههای جدید اسرائیل در سوریه و غزه
مقامات نظامی اسرائیل هفتهی گذشته فاش کردند که سرویسهای اطلاعاتی این کشور، علاوه بر کانالهای ارتباطی با کردها، کمکهای مالی، اطلاعاتی و تسلیحاتی در اختیار یک گروه شبهنظامی جدید از «دروزیها» در سوریه قرار دادهاند. این گروه که تحت عنوان «شورای نظامی» و با هدف حمایت از این اقلیت مذهبیِ تحت فشار شکل گرفته، از نگاه کارشناسان کارکرد دیگری نیز دارد. آنها معتقدند این شورا در برابر تثبیت و گسترش حاکمیت دولت جدید سوریه در مناطق «دروزینشین» ایستادگی خواهد کرد؛ رویکردی که همراستا با منافع اسرائیل است.
در غزه، اسرائیل مجموعهای از شبهنظامیان فلسطینی را برای مبارزه با حماس ایجاد کرده است. حماسی که اقتدار خود را بر ۲.۳ میلیون فلسطینی که خارج از ۶۰ درصد یا بیشتر از اراضی اشغالی توسط اسرائیل زندگی میکنند، مجددا تثبیت کرده است. این گروهها حملاتی را علیه حماس انجام دادهاند. همچنین دیگر وظایف تاکتیکی بسیار محدود را بر عهده گرفتهاند، اما نتایج بسیار متفاوتی به همراه داشته است.
میلسشتاین گفت: «آنها به هیچ وجه وضعیت راهبردی غزه را تغییر نخواهند داد. آنها هیچ حمایت مردمی ندارند و نمیتوانند جایگزین حماس شوند.»
قمار پرخطر پایتختها با نیروهای نیابتی ایران
در سراسر منطقه تلاش برای خلع سلاح شبهنظامیان و تقویت حاکمیت کشورها برای جبران بیثباتی فزاینده وجود دارد،. اما وسوسهی استفاده از نیروهای نیابتی در ایران، علیرغم خطرات آشکار، همچنان باقی است. درگیریهای اخیر و مداوم در سوریه، لیبی، سودان و جاهای دیگر همگی شاهد استفادهی گسترده از آنها بوده است.
میلسشتاین گفت: «شما نمیتوانید به نیروهای نیابتی ایران تکیه کنید. آنها فقط بیفایده نیستند، بلکه آسیب هم میزنند.»
منبع: دگاردین
