در حالی که مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو به عنوان آخرین تلاشهای دیپلماتیک در آستانه برگزاری است و مذاکرهکنندگان ارشد دو کشور راهی سوئیس میشوند، گزارشها از کاخ سفید حاکی از آن است که دونالد ترامپ راهبرد نظامی دو مرحلهای را علیه ایران روی میز گذاشته است. این طرح که شامل حملات هدفمند اولیه و احتمالا عملیاتی گستردهتر برای تغییر ساختار قدرت در تهران میشود، همزمان با استقرار بیسابقه ناوگان دریایی آمریکا در منطقه ـ از جمله اعزام ناو هواپیمابر جرالد فورد به مدیترانه ـ خاورمیانه را در آستانه تصمیمی سرنوشتساز قرار داده است.
دور سوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو
مذاکرهکنندگان ارشد قصد دارند روز پنجشنبه در ژنو برای انجام آخرین تلاشهای دیپلماتیک با یکدیگر دیدار کنند. همچنین دربارهی پیشنهادی تازه بحث کنند که میتواند راهی برای جلوگیری از تشدید بحران ایجاد کند. این در حالی است که دو ناوگروه هواپیمابر آمریکا در فاصلهای مستقر شدهاند که در برد حمله به ایران قرار دارند.
به گفتهی افراد مطلع از رایزنیهای داخلی دولت، پرزیدنت ترامپ به مشاوران خود گفته است که اگر دیپلماسی یا هرگونه حملهی هدفمند اولیه از سوی ایالات متحده منجر به تسلیم ایران در برابر خواستههای او مبنی بر کنار گذاشتن برنامهی هستهای نشود، او حملهای بسیار بزرگتر را در ماههای آینده با هدف برکناری رهبران این کشور از قدرت در نظر خواهد گرفت.
مذاکرهکنندگان قرار است روز پنجشنبه در ژنو دیدار کنند. دیداری که به نظر میرسد آخرین تلاش برای جلوگیری از درگیری نظامی باشد. با این حال، ترامپ در صورت شکست مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو، در حال بررسی گزینههای اقدام نظامی است.
اهداف روی میز؛ از مقر سپاه تا سایتهای هستهای
به گفتهی مشاوران، اگرچه هنوز تصمیم نهایی اتخاذ نشده است، اما آقای ترامپ به انجام یک حملهی اولیه در روزهای آینده تمایل پیدا کرده است. حملهای که به رهبران ایران نشان دهد باید با کنار گذاشتن توانایی ساخت سلاح هستهای موافقت کنند. اهداف مورد بررسی از مقر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تا سایتهای هستهای و برنامه موشکهای بالستیک این کشور را شامل میشود.
دونالد ترامپ به مشاورانش گفته است اگر این اقدامات، تهران را به پذیرش خواستههایش متقاعد نکند، احتمال یک حملهی نظامی در اواخر سال جاری را باز خواهد گذاشت. حملهای که با هدف کمک به سرنگونی آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، انجام شود.
حتی در داخل دولت آمریکا نیز تردیدهایی وجود دارد که آیا چنین هدفی تنها با حملات هوایی قابل تحقق است یا نه. همزمان، در حالی که مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو بهعنوان آخرین مسیر دیپلماتیک دنبال میشود، در پشت صحنه پیشنهادی تازه از سوی دو طرف در حال بررسی است که میتواند راه خروجی از تقابل نظامی ایجاد کند. برنامهای بسیار محدود برای غنیسازی هستهای که ایران صرفاً برای اهداف تحقیقاتی و درمانهای پزشکی انجام دهد.
مشخص نیست که آیا هیچیک از طرفین با این پیشنهاد موافقت خواهند کرد یا خیر. اما این پیشنهادِ لحظهآخری در شرایطی مطرح شده که ناو هواپیمابر جرالد فورد و دهها جنگنده، بمبافکن و هواپیمای سوخترسان اکنون در فاصلهای تهاجمی نسبت به ایران متمرکز شدهاند و همزمان فضای مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو زیر سایه تهدید نظامی قرار دارد.
اختلافنظر در اتاق وضعیت؛ از تردیدهای نظامی تا فشارهای سیاسی
آقای ترامپ روز چهارشنبه در اتاق وضعیت کاخ سفید دربارهی برنامههای حمله به ایران گفتگو کرد. این جلسه شامل «جی.دی. ونس»، معاون رئیسجمهور، «مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه، ژنرال «دن کین»، رئیس ستاد مشترک ارتش، «جان رتکلیف»، رئیس سیآیاِی، و «سوزی وایلز»، رئیس کارکنان کاخ سفید بود.
این مقاله بر اساس گفتگو با چندین مقام آمریکاییِ مطلع از این جلسه تهیه شده است؛ از جمله مقاماتی با دیدگاههای متفاوت دربارهی بهترین مسیر اقدام. هیچیک به دلیل حساسیت مباحث مربوط به عملیات نظامی و ارزیابیهای اطلاعاتی حاضر به افشای نام خود نشدند.
در این جلسه، ترامپ از ژنرال «کین» و «رتکلیف» خواست دربارهی راهبرد کلی در قبال ایران نظر دهند. اما هیچیک معمولا مدافع سیاست مشخصی نیستند. ژنرال «کین» از منظر عملیاتی توضیح داد ارتش چه اقداماتی میتواند انجام دهد و «رتکلیف» نیز بیشتر بر وضعیت میدانی و پیامدهای احتمالی عملیاتها تمرکز داشت.
در جریان گفتگوهای مربوط به عملیات ماه گذشته برای بازداشت «نیکلاس مادورو»، رئیسجمهور ونزوئلا، ژنرال «کین» به ترامپ گفته بود که احتمال موفقیت بسیار زیاد است. اما ژنرال «کین» نتوانسته است همان اطمینانخاطر را در طول گفتگوهای مربوط به ایران به ترامپ بدهد، که بخش بزرگی از آن به دلیل این است که ایران هدفی به مراتب دشوارتر است.<p>آقای «ونس» که همواره خواستار خویشتنداری بیشتر در مداخلات نظامی خارجی بوده، با حمله مخالفت نکرد. اما در جلسه پرسشهای جدی و فشردهای از ژنرال «کین» و «رتکلیف» مطرح کرد. همچنین خواستار بحث دقیقتر دربارهی ریسکها و پیچیدگیهای حمله به ایران شد.
یورش کماندویی؛ چرا گزینهی نیروی زمینی کنار گذاشته شد؟
پیشتر، آمریکا گزینههایی را بررسی کرده بود که شامل اعزام نیروهای عملیات ویژه به داخل ایران برای اجرای یورشهایی جهت نابودی تاسیسات هستهای یا موشکی میشد؛ از جمله مراکز تولید و غنیسازی که در اعماق زمین و خارج از برد مهمات متعارف آمریکا قرار دارند.
اما هرگونه یورشی از این دست بسیار خطرناک خواهد بود. همچنین مستلزم حضور نیروهای عملیات ویژه روی زمین برای مدتی بسیار طولانیتر از یورش برای دستگیری آقای «مادورو» است. چندین مقام آمریکایی گفتند که در حال حاضر، برنامههای یورش تکاوری به حالت تعلیق درآمده است.
نگرانی فرماندهان از فرسایش توان نظامی آمریکا
مقامهای ارتش، نیروی دریایی و نیروی هوایی نیز نگرانیهایی دربارهی تاثیر یک جنگ فرسایشی با ایران – یا حتی صرفا آمادهباش طولانی برای چنین درگیریای – بر آمادگی ناوهای نیروی دریایی، سامانههای محدود پاتریوت ضد موشکی و هواپیماهای ترابری و شناسایی که تحت فشار هستند، مطرح کردهاند.
کاخ سفید از اظهار نظر دربارهی تصمیم آقای ترامپ خودداری کرد.
«آنا کلی»، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای گفت: «رسانهها میتوانند تا هر زمان که بخواهند به گمانهزنی دربارهی تفکرات رئیسجمهور ادامه دهند. اما فقط پرزیدنت ترامپ میداند که چه کاری ممکن است انجام دهد یا ندهد.»
حتی قبل از اینکه ایرانیها آنچه را که به نظر میرسد آخرین پیشنهاد آنها باشد ارسال کنند – مقامات گفتند انتظار دارند این پیشنهاد روز دوشنبه یا سهشنبه به دولت ترامپ منتقل شود- به نظر میرسید هر دو طرف مواضع خود را سختتر کردهاند. «استیو ویتکاف»، فرستادهی ویژهی رئیسجمهور، در شبکه فاکسنیوز گفت که «دستور صریح» آقای ترامپ به او و جرد کوشنر این بوده است که تنها نتیجهی قابل قبول برای یک توافق، حرکت ایران به سمت «غنیسازی صفر» مواد هستهای است.
اما عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، روز یکشنبه در مصاحبهای با شبکهی سیبیاس در برنامهی «Face the Nation» تأکید کرد که ایران آمادهی چشمپوشی از آنچه «حق» خود برای تولید سوخت هستهای تحت معاهدهی منع گسترش سلاحهای هستهای میداند، نیست. با این اظهارات، تصمیم دربارهی اینکه آیا ایالات متحده در آستانهی حمله به اهدافی در ایران است یا خیر، با هدف ظاهری تضعیف بیشتر دولت آیتالله خامنهای، به این بستگی دارد که آیا هر دو طرف میتوانند بر سر یک راه حل میانه برای «حفظ ظاهر» در مورد تولید هستهای توافق کنند که واشینگتن و تهران هر کدام بتوانند آن را به عنوان یک پیروزی مطلق توصیف کنند.
پیشنهاد گروسی؛ راه خروجی برای حفظ ظاهر طرفین؟
یکی از این پیشنهادات توسط دولت ترامپ و رهبری ایران در حال بحث است. به گفتهی چندین مقام، این پیشنهاد از سوی «رافائل گروسی»، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی ارائه شده است.
بر اساس این پیشنهاد، ایران مجاز خواهد بود مقادیر بسیار اندکی سوخت هستهای برای اهداف پزشکی تولید کند. ایران سالهاست در راکتور تحقیقاتی تهران – تاسیساتی نزدیک به ۶۰ ساله در خارج از پایتخت – ایزوتوپهای پزشکی تولید میکند؛ راکتوری که در یکی از پیچیدگیهای تاریخ هستهای مدرن، ابتدا توسط آمریکا و در چارچوب برنامه «اتم برای صلح» در اختیار شاه ایران قرار گرفت.
در صورت اجرای این طرح، ایران میتواند ادعا کند همچنان در حال غنیسازی اورانیوم است. ترامپ نیز میتواند استدلال کند که ایران تمامی تاسیساتی را که امکان ساخت سلاح را فراهم میکنند تعطیل کرده است. تاسیساتی که بیشتر آنها در توافق ۲۰۱۵ میان ایران و دولت اوباما با سطح فعالیت پایین باز مانده بودند. ترامپ در سال ۲۰۱۸ از آن توافق خارج شد؛ اقدامی که در نهایت به محدود شدن دسترسی بازرسان و تولید اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی توسط ایران انجامید و زمینه بحران کنونی را فراهم کرد.
بنبست «غنیسازی صفر» در برابر «حق هستهای»
با این حال، مشخص نیست ایران حاضر باشد برنامهی هستهای گسترده و صنعتی خود، که میلیاردها دلار برای آن هزینه کرده، را به یک برنامهی کوچک و بسیار محدود تقلیل دهد. همچنین مشخص نیست که آیا آقای ترامپ با توجه به اظهارات عمومیاش مبنی بر «غنیسازی صفر»، اجازهی تولید هستهای محدود به مطالعات درمان سرطان و سایر مقاصد پزشکی را خواهد داد یا خیر.
عراقچی در سخنان خود از تهران به طور مستقیم به این پیشنهاد اشاره نکرد. اما گفت: «من معتقدم هنوز شانس خوبی برای رسیدن به راهحل دیپلماتیک در دور سوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو وجود دارد.» همچنین افزود: «بنابراین نیازی به هیچگونه تجمع نظامی نیست و تجمع نظامی کمکی نخواهد کرد و نمیتواند ما را تحت فشار قرار دهد.»
در واقع، عنصر کلیدی دور سوم مذاکرات ایران و آمریکا در ژنو، فشار است. آنچه ترامپ «ناوگان عظیم» آمریکا در اطراف ایران مینامد، بزرگترین تمرکز نیروی نظامی آمریکا در منطقه از زمان آمادهسازی برای حمله به عراق، نزدیک به ۲۳ سال پیش، به شمار میرود.
دو ناوگروه هواپیمابر، دهها جنگنده، بمبافکن و هواپیمای سوخترسان و سامانههای ضد موشکی وارد منطقه شدهاند؛ نمایشی از دیپلماسی مبتنی بر قدرت نظامی که حتی از نمایش پیش از عملیات انتقال اجباری «مادورو» از ونزوئلا در اوایل ژانویه نیز گستردهتر است.<p>به گفتهی مقامهای نظامی، دومین ناو هواپیمابر، «جرالد آر. فورد»، روز یکشنبه در جنوب ایتالیا در دریای مدیترانه در حرکت بود و به زودی در نزدیکی سواحل اسرائیل مستقر خواهد شد.
جنجال هاکبی و پیچیدگی همراهی متحدان عرب
در عین حال، رهبران عرب با تماس با همتایان خود در واشنگتن نسبت به اظهارات «مایک هاکبی»، سفیر آمریکا در اسرائیل، اعتراض کردهاند. هاکبی در مصاحبهای با «تاکر کارلسون» که جمعه پخش شد، گفته بود اسرائیل بر بخش بزرگی از خاورمیانه حق دارد. اظهاراتی که دیپلماتهای عرب را در کشورهایی که آمریکا امیدوار است از حملهی احتمالی به ایران حمایت کنند – یا دستکم آشکارا مخالفت نکنند – خشمگین کرده است.
مقامهای دولت آمریکا دربارهی اهداف دقیق خود در قبال ایران، کشوری با بیش از ۹۰ میلیون جمعیت، شفاف نبودهاند. در حالی که ترامپ اغلب بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تأکید میکند، روبیو و دیگر دستیاران او دلایل دیگری نیز برای اقدام نظامی مطرح کردهاند: حمایت از معترضان کشتهشده توسط نیروهای ایرانی در ماه گذشته، نابودی زرادخانه موشکی ایران که میتواند اسرائیل را هدف قرار دهد و پایان دادن به حمایت تهران از حماس و حزبالله.
اما اقدام نظامی آمریکا میتواند واکنش ملیگرایانهای را نیز در پی داشته باشد، حتی در میان ایرانیانی که مشتاق پایان یافتن سلطه سختگیرانهی آیتالله خامنهای هستند. مقامهای اروپایی حاضر در کنفرانس امنیتی مونیخ در آخر هفته گذشته گفتهاند تردید دارند فشار نظامی بتواند رهبری ایران را وادار به کنار گذاشتن برنامهای کند که به نماد مقاومت در برابر آمریکا تبدیل شده است.
منبع: نیویورکتایمز
