پس از سه ساعت و نیم رد و بدل کردن یادداشتها در روز سهشنبه، مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی گفتگوهای غیرمستقیم خود در ژنو را با توافق بر ادامهی مذاکرات ترک کردند؛ با این حال، در سایهی این مذاکرات، نگرانیها دربارهی احتمال حمله آمریکا به ایران همچنان پابرجاست. همچنین مشخص نیست آنها دقیقا دربارهی چه موضوعاتی گفتگو میکنند.
مشخص نیست که آیا دو طرف تنها بر برنامهی هستهای ایران تمرکز دارند یا موضوعات دیگری مانند موشکهای بالستیک این کشور نیز در میان است. مذاکرهکنندهی ارشد ایران تنها گفت که به «مجموعهای از اصول راهنما» رسیدهاند. یک مقام آمریکایی محتاطتر بود و اذعان کرد «هنوز جزئیات زیادی برای بحث باقی مانده است.»
احتمال حمله آمریکا به ایران همزمان با تبادل یادداشت
این گزارشها به سختی توانست نگرانیهای فزاینده دربارهی احتمال حمله آمریکا به ایران را کاهش دهد. این سوال برای برخی مقامات پیش آمده که ترامپ تا چه زمانی پای میز مذاکره میماند و اجازه میدهد دیپلماسی پیش برود؟ علاوه بر این فضای ناخوشایند، ایران همزمان با برگزاری مذاکرات، رزمایشهای نظامی با موشکهای کروز و قایقها انجام داد و تنگهی هرمز را برای مدت کوتاهی بست.
«جیدی ونس»، معاون رئیسجمهور آمریکا، ساعاتی پس از پایان مذاکرات سهشنبه در مصاحبه با فاکسنیوز گفت ترامپ «این اختیار را برای خود محفوظ میدارد که بگوید چه زمانی دیپلماسی به پایان طبیعی خود رسیده است.» او افزود دو طرف «توافق کردهاند دوباره دیدار کنند.» اما ایرانیها برخی «خطوط قرمز» را به رسمیت نشناختهاند.
تاکنون، ترامپ اجازهی این رفتوبرگشتهای گام به گام را داده است که اغلب معرف معاملات بینالمللی با ریسک بالا هستند؛ او فرستادگان خود، «استیو ویتکاف» و دامادش «جرد کوشنر» را به مقرهای خارجی فرستاده تا از طریق یک واسطهی عمانی با دیپلماتهای ایرانی تبادل اسناد کنند.
تردید واشینگتن دربارهی مهلت دادن به گفتگوها
اما به گفتهی افراد آشنا با تفکرات ترامپ، او همچنین نگران است که توسط رژیم ایران که به دنبال خریدن زمان است، بازی داده شود. متحدانش به او هشدار دادهاند که ممکن است نیت ایران همین باشد. همچنین «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل، در دیداری که هفته گذشته به صورت اضطراری تنظیم شده بود، بر این استدلال تأکید کرد.
ترامپ همچنین به خوبی آگاه است که هر روزی که بدون اقدام نظامی آمریکا میگذرد، یک روز فاصلهی بیشتر از وعدهی اولیهی او، که اکنون نزدیک به دو ماه از آن میگذرد، برای کمک به معترضان ایرانی است.
با ادامهی مذاکرات، ترامپ فقط ضربالاجلهای مبهمی ارائه کرده است. او پنجشنبهی گذشته در پاسخ به سوالی دربارهی بازه زمانی مدنظرش گفت: «حدس میزنم طی ماه آینده، چیزی در این حدود. بله، نباید طول بکشد، یعنی باید سریع اتفاق بیفتد.»
واژهی «سریع» در اصطلاحات دیپلماتیک میتواند نسبی باشد. این موضوع به ویژه هنگام بحث دربارهی جزئیات بسیار فنی غنیسازی اورانیوم صدق میکند که در مذاکرات قبلی مستلزم حضور فیزیکدانان هستهای بود.
برنامهی جامع اقدام مشترک (برجام) – توافق دوران اوباما که ترامپ آن را به شدت ضعیف میدانست و در نهایت از آن خارج شد – بیش از دو سال مذاکرهی فرسایشی برای نهایی شدن زمان برد. مذاکرات دشوار خود ترامپ با ایران در اوایل سال گذشته نیز ماهها طول کشید. این مذاکرات در نهایت شکست خورد که منجر به حملات نظامی آمریکا به سایتهای غنیسازی اورانیوم ایران در تابستان شد.
دکترین ترامپ؛ فشار حداکثری پای میز مذاکره
مقامات دولت آمریکا معتقدند ایران اکنون به دلیل وضعیت وخیم اقتصادش که تحت فشار تحریمهای غربی فلج شده، انگیزهی بیشتری برای توافق نسبت به گذشته دارد. آرایش گستردهی نیروهای نظامی آمریکا به دستور ترامپ در اطراف ایران و احتمال حمله آمریکا به ایران نیز با هدف افزایش فشار انجام شده است. با این حال، تاکنون ایرانیها تمایلی به تسلیم فوری نشان ندادهاند.
«عباس عراقچی»، وزیر امور خارجهی ایران، روز سهشنبه پس از اشاره به اینکه دو طرف در مذاکرات غیرمستقیم خود «برای حرکت به سمت تدوین متن یک توافق احتمالی» توافق کردهاند، گفت: «این بدان معنا نیست که میتوانیم به سرعت به توافق برسیم، اما حداقل مسیر آغاز شده است.»
عراقچی که سرپرستی هیات ایرانی در ژنو را بر عهده داشت، گفت که هیچ تاریخی برای گفتگوهای آتی تعیین نشده است. مقام آمریکایی که به شرط ناشناس ماندن دربارهی مذاکرات حساس صحبت میکرد، گفت ایرانیها اشاره کردهاند که «ظرف دو هفتهی آینده با پیشنهادهای دقیق» برای رفع شکافها در مواضع مذاکراتی خود بازخواهند گشت.
این بازه زمانی تقریبا با زمانی که ناو هواپیمابر «یواساس جرالد فورد» – بزرگترین ناو هواپیمابر جهان – برای حرکت از دریای کارائیب به خاورمیانه نیاز دارد، همخوانی دارد. جایی که به تجهیزات نظامی عظیم آمریکا که ترامپ دستور آمادهباش آنها را برای رویارویی احتمالی داده، خواهد پیوست.
اختلاف بر سر غنیسازی؛ گره اصلی توافق احتمالی
در این میان، دو طرف حتی برای توافق بر سر اینکه چه موضوعاتی باید مورد بحث قرار گیرد، با مشکل مواجه بودهاند. پیش از گفتگوهای روز سهشنبه، تهران اصرار داشت که تنها دربارهی برنامهی هستهای خود به عنوان بخشی از معاملهای که منجر به رفع تحریمها و جلوگیری از جنگ با ایالات متحده شود، بحث خواهد کرد. اما برخی از مقامات دولت ترامپ و اسرائیل میگویند هر توافقی باید گستردهتر باشد و موشکهای بالستیک ایران و حمایت آن از گروههای شبهنظامی منطقه را نیز شامل شود.
ونس در مصاحبهی فاکسنیوز تلویحا گفت پروندهی هستهای در اولویت است: «آنها به شیوههای مختلفی میتوانند امنیت ملی ما را به خطر بیندازند، اما دستیابیشان به سلاح هستهای، بزرگترین تهدید ممکن است.»
پیشنهاد معاملهی قرن؛ منابع زیرزمینی در ازای لغو تحریمها
طبق گفتهی یک منبع آگاه، برخی دیپلماتهای منطقه ایدهی یک توافق جامعتر را پیش کشیدهاند. توافقی که در آن امتیازات هستهای و تعهد به عدم تعرض، با امتیازات تجاری گره میخورد. این طرح شامل مواردی مثل اعطای دسترسی ویژه به آمریکا برای توسعهی منابع نفت، گاز و معادن خاکهای نادر ایران است. چنین توافقی با علاقهی ترامپ به «معاملههای بزرگ» که منافع اقتصادی برای ایالات متحده داشته باشد همراستاست. با این حال، اگر مذاکرات گذشته با ایران ملاک باشد، جزئیات فنی امتیازهای هستهای همچنان مانع اصلی خواهد بود.
ایران تمایل خود را برای انجام برخی عقبنشینیها در برنامهی هستهایاش نشان داده است. برنامهای که همواره تأکید دارد برای اهداف صلحآمیز است. به گفتهی افراد آشنا با گفتگوها، این موارد شامل پیشنهادهایی برای رقیقسازی اورانیوم ۶۰ درصد غنیشده – که یک گام فنی کوتاه با تبدیل شدن به درجهی تسلیحاتی فاصله دارد – یا تعلیق موقت غنیسازی تا سه سال است.
گزینهی دیگر، انتقال مواد با غنای بالای آن به یک کشور ثالث، احتمالا روسیه، مشابه آنچه در توافق سال ۲۰۱۵ دوران اوباما انجام شد، میباشد.
با این حال، ترامپ آخر هفتهی گذشته همچنان تاکید داشت که آمریکا هیچ غنیسازیای نمیخواهد. همچنین تلویحا اشاره کرد که ایالات متحده به توافقی که حتی اجازهی غنیسازی اورانیوم در سطوح پایین را به ایران بدهد، رضایت نخواهد داد. با توجه به موضع دیرینهی ایران مبنی بر اینکه غنیسازی حق آنهاست، به نظر میرسد این موضوع یک نقطهی اصطکاک سرسختانه باشد. اما مواضع تند در آستانهی مذاکرات همیشه ممکن است تغییر کند.
معمای «روزِ پس از حمله»؛ چراییِ تردید ترامپ
ابهامهای باقیمانده دربارهی اینکه حمله احتمالی آمریکا به ایران دقیقا چه دستاوردی خواهد داشت نیز ممکن است ترامپ را به دادن زمان بیشتر به مذاکرات ترغیب کند.
«آموس هوخشتاین،» فرستادهی ویژهی ایالات متحده در دوران ریاستجمهوری «جو بایدن»، گفت: «سوال این است که روز بعد از حمله برای ایران چه اتفاقی میافتد. اگر آنها پاسخ روشنی برای این سوال داشتند، فکر میکنم تاکنون شاهد حملهی نظامی بودیم. اما تمام این گفتگوها و ارسال تجهیزات نظامی بیشتر برای خریدن زمان جهت یافتن پاسخ به این سوال است.»
هوخشتاین گفت: «آنها به زودی تجهیزات نظامی و پرسنل کافی در آنجا خواهند داشت تا بتوانند هر کاری که لازم میدانند انجام دهند. سوال این است که آیا انجام آن عاقلانه است یا خیر؟»
چالشِ «بله» نهایی؛ سد محکم در برابر فرستادگان بیاختیار
در نهایت، هر آنچه ایران با آن موافقت کند باید به تأیید رهبر این کشور، آیتالله علی خامنهای برسد. کسی که هم موضع سختی در مورد مسالهی هستهای حفظ کرده و هم در میان تقویت قوای نظامی، تهدیدهایی را علیه ایالات متحده مطرح کرده است. او پیش از گفتگوهای روز سهشنبه با لحنی تهدیدآمیز گفت: «خطرناکتر از ناو جنگی آمریکایی، سلاحی است که میتواند آن را به قعر دریا بفرستد.»
مقامات آمریکایی معتقدند سختترین مرحلهی هر توافق، جلب رضایت نهایی آیتالله خامنهای است. چرا که مذاکره با فرستادگان ردهپایین که قدرت تصمیمگیری نهایی ندارند، عملا روند مذاکرات را طولانی میکند.
در همین حال، ترامپ هفتهی گذشته گفت که تغییر رژیم در ایران، که احتمالا شامل برکناری آیتالله خامنهای میشود، بهترین اتفاقی است که میتواند رخ دهد.
منبع: سیانان
