از صبح روز نهم اسفندماه که حملات آمریکایی–اسرائیلی آغاز شد، در کنار فقدان جانهای عزیز، روند صدمه و تخریب گسترده آثار باستانی و تاریخی ایران در این جنگ، ابعاد نگرانکنندهای از آسیب به هویت میراثی کشور را نمایان کرد.
بررسی آمارها نشان میدهد حجم آسیب و تخریب گسترده آثار فرهنگی و تاریخی ایران در این جنگ ناخواسته، دستکم به ۱۴۹ بنا و موزه در ۲۰ استان کشور خسارت جدی وارد کرده است.
این حملات حداقل در ۲۰ استان ایران خسارات زیادی را به آثار تاریخی و فرهنگی وارد کرده و در این میان، استانهای تهران، اصفهان و کردستان بهترتیب با ۷۰، ۲۷ و ۱۳ اثر، بیشترین تعداد آثار تاریخی آسیبدیده را داشتهاند؛ همچنین خوزستان با ۱۲ اثر، کرمانشاه با پنج اثر، لرستان با چهار اثر و قم با سه اثر در ردههای بعدی قرار دارند.
بنا بر اعلام وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی ایران، ۷۴ اثر بر اثر موج انفجار، ۴۲ اثر در نتیجه اصابت به حریم و ۳۳ اثر نیز به دلیل اصابت به عرصه دچار آسیب شدند.
در مجموع، شواهد نشان میدهد روند صدمه و تخریب عمدی آثار ارزشمند تاریخی ایران در طول روزهای سخت جنگ اخیر، به حدی بوده که این بناها تنها ۱۰ روز از ۳۹ روز را مصون ماندهاند.
این حملات به آثار تاریخی و فرهنگی ایران در حالی رخ داد که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، آثار تاریخی در زمان جنگ باید مصون بمانند و حمله به آنها جرمانگاری شده و جنایت جنگی محسوب میشود؛ اما آمریکا و رژیم صهیونیستی بدون توجه به این کنوانسیون به آسیب رساندن به میراث فرهنگی ایران ادامه دادند و حتی اقدام پیشگیرانه وزارت میراث فرهنگی در نصب سپرهای آبی نیز در این خصوص مؤثر واقع نشد.
جزئیات صدمات و تخریب آثار تاریخی ایران در جنگ
۷۷ اثر تاریخی و واجد ارزش، در حملههای هوایی به تهران تخریب شده یا آسیب دیدهاند. «موزه مقدم»، «ساختمان وزارت دارایی»، «کارخانه چیتسازی ری»، «موزه شهدا»، «مسجد جامع نارمک» اثر استاد «حسین لرزاده»، بنای واجد ارزش معماری معاصر اثر «فرامرز شریفی» در خیابان بزرگمهر، «مسجد دانشگاه صنعتی شریف» اثر واجد ارزش از «مهدی حجت» و «بازارچه سید اسماعیل مولوی» از جمله آثار تخریبشده و آسیبدیده تهران در حملههای هوایی آمریکا و اسرائیل هستند.
نخستین موج انفجار و بمباران پیدرپی، گنبدها و بناهای باشکوه و تاریخی واقع در اطراف مشهورترین میدان شهر اصفهان را به لرزه درآورد. دو روز بعد، بمباران دیگری در مرکز شهر، کف یک مجموعه سلطنتی ۴۰۰ ساله را با لایهای از خردهگچ و کاشی و شیشه پوشاند.
جزییات خسارت و بمباران شدید بناهای تاریخی اصفهان
حملات هوایی و بمباران سنگین، آسیب شدیدی به ستونها و بناهای واجد ارزش تاریخی در میدان نقش جهان و کاخ چهلستون اصفهان وارد کرد. دو هفته بعد، گچ و کاشیهای شکسته هنوز در برخی نقاط زیر گامهای عابران قرچقوروچ میکردند.
در طی بمباران و حملات ائتلاف آمریکایی–اسرائیلی ۲۸ بنای تاریخی اصفهان به شدت آسیب دیدهاند. در این میان آثار ثبت جهانی از جمله مجموعه جهانی کاخموزه چهلستون، مجموعه جهانی نقشجهان، «مسجد جامع عباسی» و «کاخ عالیقاپو»، بیشترین خسارت را دیدهاند. آثار تاریخی دیگری مانند «تالار اشرف»، «عمارت رکیبخانه»، «عمارت جبهخانه» و «عمارت توحیدخانه» در شهر اصفهان نیز دچار آسیبهای شدید شدهاند.
بررسی آثار پس از بمباران نشان میدهد «عمارت پیشه و هنر»، «خانه امینالتجار»، «کاخ هشتبهشت»، «خانه جبارزاده»، «خانه مشکی»، «خانه صیفور قاسمی» و «حمام جارچیباشی» و دیگر بناهای ارزشمند و تاریخی اصفهان در خیابان حکیم، دچار آسیبهای جدی اسکلتی شدهاند.
«تکیه میرزا رفیعا نایینی»، «بقعه بابا رکنالدین»، «تکیه مادر شاهزاده»، «تکیه کازرونی» در تخت فولاد، «مدرسه تاریخی سعدی»، «کاخ سردار اعظم» (ساختمان وزارت خارجه)، «خانه تاریخی کریمی» در شهرضا (اداره میراثفرهنگی شهرستان) و «کاروانسرا و بازار تاریخی شهر کوهپایه» نیز از بمبارانهای ائتلاف آمریکایی صهیونیستی در امان نماندند.
«مسجد جامع خوانسار»، «خانه تاریخی ابهری خوانسار»، «مسجد رئیسان خوانسار» و همچنین «کارخانه تاریخی ریسندگی نوین شهرضا» و «مدرسه مریم بیگم خوانسار» هم از جمله دیگر بناهای آسیبدیده این حملات هستند.
تأیید آسیبهای هفت مکان از سوی یونسکو
در دو دهه جنگ زمینی و هوایی که توسط آمریکا و متحدانش در عراق، سوریه، لیبی و افغانستان به راه افتاد، خبرگزاری «رویترز» نتوانست هیچ نمونهای از آسیب به مکانهای میراث فرهنگی که در آن زمان توسط یونسکو فهرست شده بودند، بیابد.
«یونسکو» هنوز تیمی به مکانهای تحت محافظت در فهرست خود اعزام نکرده و برای ارزیابی خسارات به استفاده از تصاویر ماهوارهای بسنده کرده است. یونسکو اعلام کرده است که تا به امروز آسیبدیدگی هفت مکان در ایران را تأیید کرده است؛ از جمله دو مکان در فهرست بینالمللی آن و همچنین چهار اثر فرهنگی با اهمیت ملی و یک مکان مذهبی.
نماینده کشورمان سندی از شیوه تخریب بخشی از آثار هویتبخش و تاریخی ایران در شعلههای این جنگ را که شامل فهرستی از ۱۳۴ بنای آسیبدیده است، به نهاد فرهنگی سازمان ملل ارائه کرد. اگرچه همه این مکانها در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نشدهاند، اما از محبوبترین جاذبههای گردشگری ایران به شمار میروند و هر سال میلیونها بازدیدکننده را جذب میکنند.
ایران برخی از مهمترین محوطههای فرهنگی خود، از جمله «بازار اصفهان»، «دژ فلکالافلاک» در دره خرمآباد و «مجموعه سعدآباد»، که حدود ۱۸ کاخ تاریخی در تهران را در خود جای داده است، با سپرهای بزرگ آبیرنگ علامتگذاری کرده بود. این سپرها نمادی هستند که در سطح بینالمللی بهعنوان نشان حفاظت از میراث فرهنگی به رسمیت شناخته میشوند.
قانون بینالملل چه میگوید؟
کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ که معاهدهای برای حفاظت از میراث فرهنگی است، بهصراحت از مکانهایی مانند بناهای تاریخی اصفهان در زمان درگیریهای مسلحانه محافظت میکند. بر اساس حقوق بینالملل، هدفقراردادن عمدی اموال فرهنگی غیرنظامی جنایت جنگی محسوب میشود و هرگونه حمله به اهداف نزدیک این اماکن باید با دقت و با در نظر گرفتن خسارت احتمالی واردشده به آنها ارزیابی شود.
اصفهان گوهری فرهنگی به شمار میرود و اغلب با مراکز تمدنیای چون رم، آتن و کیوتو مقایسه میشود. اصفهان در قلب دشتی پهناور در فلات مرتفع ایران واقع شده و رودخانه زایندهرود از میان آن میگذرد. این رودخانه شهر را به دو بخش تقسیم میکند: بخش قدیمیتر در شمال که جایگاه بناهای تاریخی است و محلههای مرفهتر در جنوب که مجموعههای مسکونی مدرنتری را در خود جای دادهاند.
بناهای تاریخی و محوطههای میراث فرهنگی پیرامون میدان نقش جهان، در نزدیکی کاخ چهلستون، از محبوبترین مکانهای گردهمایی ساکنان شهر به شمار میرفتند. این میدان که وسعت آن با ۱۴ زمین فوتبال برابری میکند، یکی از سه اثر ثبتشده اصفهان در فهرست میراث جهانی یونسکو است.
