تحلیلگران میگویند برای پیشبینی آینده و تحولات ساختاری، باید دانست شرایطی که اقتصاد بحرانزدهی ایران را در دوران پس از جنگ به سمت اعتراضات خونین سوق داد، اکنون به مراتب وخیمتر شده است.
ایران از هماکنون خود را برای گذار پرمخاطره از دوران اتحاد زمان جنگ به یک صلح ناآرام آماده میکند؛ صلحی که با تورم افسارگسیخته، انقباض ۱۰ درصدی اقتصاد، قطعی برق و مطالبات عمومی از دولت پیروزمند برای پایان دادن به سرکوب بیسابقهی منتقدان همراه است.
در حالی که صلح هنوز به طور قطعی تضمین نشده، بحثها در درون حاکمیت دربارهی آیندهی ایران تازه در حال شکلگیری است. با این حال، حاکمان کشور آشکارا به این میاندیشند که پس از جان سالم به در بردن از جنگ، چگونه میتوانند از دوران صلح نیز جان سالم به در ببرند.
گذار از همبستگی جنگی به شکافهای داخلی
این روزها در کانالهایی مانند «آزاد»، گفتگوهای صریحی دربارهی این بحران و مسیرهای جایگزین برای آیندهی معیشت مردم و مهار تورم لجامگسیخته در فضای ایرانِ پس از جنگ شنیده میشود. برخی از لزوم بازتر شدن فضای کشور سخن میگویند و برخی دیگر مانند «سعید آجرلو»، از افراد نزدیک به تیم مذاکرهکنندهی ایران، معتقدند اکنون افسانهی ایرانِ ضعیف در ذهن غربیها فرو ریخته است و کشور باید توسعه را از طریق خوداتکایی دنبال کند.
بخش زیادی از این آینده به این بستگی دارد که آیا دونالد ترامپ واقعاً تمایلی به رفع محاصرهی اقتصادی ایران از طریق کاهش تحریمها و آزادسازی داراییهای بلوکهشده دارد یا خیر. با این حال، کمتر اقتصاددان ایرانی باور دارد که این گشایشها بتواند بخش بزرگی از خسارتهای ارزیابیشدهی ۲۷۰ میلیارد دلاری (۲۰۰ میلیارد پوندی) وارده به زیرساختها، مدارس، بخش انرژی، کارخانههای فولاد و بخش مسکن را جبران کند.
پس از جنگ، نوبت بحران داخلی؟
تحلیلگران ایرانی مانند «فواد حبیبی»، استاد جامعهشناسی دانشگاه کردستان، هرچند در استفاده از واژههایی چون «فروپاشی اجتماعی» احتیاط میکنند، اما به صراحت میگویند شرایطی که به اعتراضات خونین دیماه (ژانویه) منجر شد، نه تنها حل نشده، بلکه به دلیل جنگ وخیمتر هم شده است.
او میگوید: «بحرانهای اقتصادی و نارضایتیهای معیشتی حتی بدون آمارهای دقیق نیز به وضوح افزایش یافته است. ما به دلیل محاصرهی دریایی و پیامدهای جنگ، شاهد افزایش بیسابقهی قیمتها هستیم. همچنین انسداد اینترنت منجر به بیکاری مستقیم یا غیرمستقیم دستکم ۲ میلیون نفر شده است. از آنجا که ما جامعهای نداریم که در آن اعتراضات از طریق کانالهای رسمی مانند احزاب، صنوف و اتحادیهها بیان شود، رخ دادن اتفاقات غیرمنتظره همیشه محتمل است.»
او در ادامه میافزاید: «انسجام کنونی ناشی از وجود یک عامل بیرونی است؛ چرا که در برابر بمباران و تخریب دشمن، همبستگی داخلی شکل میگیرد. اما همانطور که هگل میگوید، لحظهی پیروزی یک جبهه، درست همان لحظهای است که شکاف در درون آن آغاز میشود.»
سایهی سنگین فقر و تورم بر سفرههای پس از جنگ
اگر توافقی برای پایان جنگ حاصل شود، اقتصاد ایران در حالی وارد دوران صلح میشود که با بالاترین نرخ تورم مواد غذایی از زمان جنگ جهانی دوم مواجه است. بنا بر آمار مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانهی خوراکیها در اردیبهشتماه (می) به ۱۳۰ درصد رسید و تورم گوشت و مرغ رقم ۱۷۶ درصد را ثبت کرد. کارشناسان سلامت حتی دربارهی افزایش سوءتغذیه، پوکی استخوان و اختلال رشد به دلیل حذف ناگزیر لبنیات از سفرهی مردم هشدار میدهند.
«محمدجواد آذری جهرمی»، وزیر سابق ارتباطات، در کانال تلگرامی خود نوشت: «بمب بعدی ترامپ و نتانیاهو شاید از جنس باروت نباشد، بلکه از جنس تورم باشد. میدان جنگ امروز، سفرهی مردم، اجارهبهای مسکن و… است. آقایان مسئول، آیا از انباشت نارضایتیها آگاهید؟ آیا پدافند اقتصادی کشور آماده است یا خدای نکرده باز هم غافلگیر خواهیم شد؟»
بحران معیشت و تورم در ایران و چالش بازسازی زیرساختها
به نظر میرسد «مسعود پزشکیان»، رئیسجمهور ایران، مامور مهار بحران فعلی و چرخاندن چرخهای داخلی دولت شده است؛ او بارها دربارهی روزهای سخت پیش رو در حوزه معیشت عمومی و افزایش شتابان تورم طاقتفرسا در بازارهای مالی ایران و ضرورت حفظ انسجام اجتماعی هشدار داده است.
در همین حال، وزارت نیرو مجبور شد آغاز خاموشیهای برنامهریزیشدهی دو ساعته از ماه آینده را تکذیب کند، هرچند آسیبهای وارده به زیرساختها جدی است. «آرش نجفی»، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، پیش از این هشدار داده بود: «برای حفظ تولید، مردم باید خود را برای دو ساعت قطعی برق روزانه آماده کنند.» همزمان مشوقهایی مانند تخفیف ۳۰ درصدی قیمت برای کسانی که مصرف انرژی خود را ۱۰ درصد کاهش دهند، در نظر گرفته شده است.
با کاهش تدریجی فیلترینگ اینترنت، نشانههای دشواریهای معیشتی بیش از پیش آشکار میشود؛ تصمیمی که آنقدر بحثبرانگیز بوده که تندروهای مجلس را به تلاش برای استیضاح وزیر ارتباطات واداشته است.
«رحیم قمیشی»، فعال سیاسی، اخیرا نوشت: «ما از قایقی شکسته به دریا پرتاب شده بودیم. ترس از نهنگهای خونخوار و موجهای سهمگین تمام وجودمان را گرفته بود. اکنون که به قایق بازگشتهایم، نمیتوانیم تنها به خاطر نجات یافتن دلخوش باشیم. قرار نبود فقر در کشور عادی شود. قرار نبود هر صبح با اخبار اعدام بیدار شویم. قرار نبود اکثریت مردم در تعیین زندگی و سرشاخ شدن با سرنوشت خود غریبه و بینقش باشند و مهمترین دغدغهشان تنها سیر کردن شکم باشد.»
جدال جناحی در حاکمیت بر سر آیندهی اقتصاد و مذاکره
اگرچه بخش زیادی از بحثهای سیاسی داخلی پیرامون عاقلانه بودن یا نبودن مذاکره با آمریکا یا بحثهای پیچیده دربارهی مدت زمان چشمپوشی ایران از حق غنیسازی اورانیوم میچرخد، اما بسیاری معتقدند دستاورد واقعی جنگ، رهایی از این تنگنای اقتصادی خواهد بود؛ هرچند مبالغی که احتمالا آزاد میشوند، ثروت چشمگیری نخواهد بود.
«آلبرت بغزیان»، استاد اقتصاد دانشگاه تهران، به خبرآنلاین گفت: «در برههای از اقتصاد ایران با این سطح از کارآمدی در بخش سیاستگذاری، این تصور که ورود ۱۲ یا ۲۴ میلیارد دلار منجر به گشایش بزرگی میشود، اشتباه است. در اقتصاد ما بارها ارقامی بسیار بالاتر از این وارد شده، اما چون برنامهریزی درستی نداشتیم، منابع هدر رفت و به جایی رسیدیم که امروز هستیم.»
دیوار بلند اقتصاد رانتی و تعمیق انسداد سیاسی پس از جنگ
اما بحثها دربارهی ریشهی این بحران عمیق و چگونگی سازماندهی مجدد ساختار معیشت جامعه و کنترل تورم ساختاری در لایههای مختلف اقتصاد ایران، همواره با قدرت سپاه پاسداران روبرو میشود. «موسی غنینژاد»، اقتصاددان سرشناس ایرانی، به این مساله اشاره کرده و میگوید: «مشکل اصلی در اقتصاد ایران، سلطهی حکمرانی دستوری بر حکمرانی قانونمدار است؛ به این معنا که تصمیمگیریها در بسیاری از موارد نه بر اساس قواعد پایدار و شفاف، بلکه بر پایهی مصلحتاندیشیهای کوتاهمدت و ملاحظات سیاسی اتخاذ میشود.»
از زمان اعتراضات دیماه، ابعاد برخوردها گستردهتر شده که نمود آن در قوانین جدید جاسوسی، توقیف اموال معترضان، اعدامها و محکومیت مخالفان در تجمعات شبانه دیده میشود. مجلس نیز همچنان از برگزاری جلسات حضوری منع شده است.
این وضعیت باعث شد تا «اتحاد ملت اسلامی»، یکی از احزاب اصلاحطلب، متن سرگشادهی نامهای را که پیشتر به صورت خصوصی برای پزشکیان ارسال شده بود، منتشر کند. در این نامه از او خواسته شده جلوی اعدامها را بگیرد؛ اعدامهایی که به گفتهی آنها تنها به اختلافات داخلی دامن میزند، شرایط اولیهی یک دادگاه عادلانه را ندارد و «چهرهی کشور را در زمانی که از برتری اخلاقی در جنگ برخوردار است، مخدوش میکند». بر اساس گزارشها، دستکم ۲۲ زندانی سیاسی در فاصله ۲۷ اسفند تا ۷ اردیبهشت اعدام شدهاند.
با این حال، چشمانداز کثرتگرایی بسیار ضعیف است. تنها پس از بستری شدن «میرحسین موسوی» در بیمارستان (نخستوزیر پیشین که از سال ۱۳۸۹ در حصر خانگی به سر میبرد و خانهاش در جنگ بمباران شد) بود که رئیسجمهور این جسارت را پیدا کرد تا برای بهبود شرایط او نزد نهادهای امنیتی واسطه شود.
در اقدامی عجیب، ترامپ اعلام کرد تماس تلفنی خوبی با حزبالله لبنان داشته و مایهی افتخار او خواهد بود که با خامنهای، رهبر جدید ایران، دیدار کند. ترامپ گفت: «او در برخی محافل نام نیکی دارد.»
بازسازی ساختارها؛ آزمون بزرگ حاکمیت در دوران صلح
فرماندهی سپاه و رهبران سیاسی در فاصلهی میان جنگ ۱۲ روزهی سال ۱۴۰۴ (۲۰۲۵) و تجدید جنگ در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۶) نشان دادند که میتوانند نیروها را برای نبرد بازسازماندهی کنند. اما آزمون اصلی و قریبالوقوع آنها این است که آیا میتوانند با حل مشکلات داخلی و بینالمللی که مانع پیشرفت کشور است، ساختارها را برای دوران صلح نیز بازسازی کنند یا خیر.
اگر پس از پایان جنگ، محاصرهی اقتصادی ایران ادامه یابت و گشایشی در روابط بینالملل برای ورود سرمایه، فناوری، مواد اولیه و منابع لازم جهت بازسازی صورت نگیرد، ویرانیها ترمیم نخواهند شد، بلکه به بخشی از زندگی روزمره بدل میشوند. در این صورت، تخریب و ویرانی از یک حادثهی زودگذر به یک وضعیت اجتماعی پایدار تبدیل میشود؛ وضعیتی که در آن مردم مجبورند در بستر کمبود، فرسودگی و بیثبات مداوم به زندگی خود ادامه دهند.
منبع: دگاردین
