فروشگاههای مواد غذایی در تهران پر از کالا هستند. اما بسیاری از خانوادهها بهسختی میتوانند هزینه نیازهای اولیه خود را تأمین کنند؛ تصویری که ابعاد بحران اقتصادی ایران را بیش از پیش نمایان میکند. بیکاری بهشدت افزایش یافته و کسانی که شاغل هستند برای تأمین مخارج زندگی ساعات بیشتری کار میکنند. آن هم با درآمدی که ارزش آن نسبت به یک سال پیش به نصف رسیده است.
در نتیجه، خرید مواد غذایی، دارو و تقریباً همه چیز، بهجز بنزین که بهشدت یارانهای است، بیش از پیش از دسترس مردم خارج شده است. شرایطی که با افزایش نرخ تورم در ایران، فشار معیشتی بر خانوارها را تشدید کرده است.
«احمد کریمی»، ۵۲ ساله، رانندهی تاکسی و پدر دو فرزند که برای تامین هزینههای زندگی روزانه ۱۵ ساعت کار میکند، میگوید: «عملا از خیلی چیزها صرفنظر کردهایم. میوه را حذف کردهایم، پروتئین را حذف کردهایم، تفریح را کنار گذاشتهایم و حتی آخر هفتهها هم کار میکنیم.»
تاکتیک ایران برای فشار بر بازار انرژی
نزدیک به شش ماه از آغاز جنگ با آمریکا و اسرائیل میگذرد و اقتصاد ایران زیر فشار تحریمها و محاصرهی دریایی به شدت آسیب دیده است. محاصرهای که صادرات نفت، باارزشترین محصول ایران، را بسیار دشوار کرده است.
اینکه آیا تشدید فشارهای اقتصادی در کوتاهمدت به امتیازدهی نظامی یا سیاسی از سوی ایران منجر خواهد شد یا خیر، هنوز مشخص نیست. با این حال، برخی کارشناسان در این باره تردید دارند. ایران از زمان آغاز جنگ به کشورهای نفتخیز منطقه و پایگاههای آمریکا حمله کرده و با ایجاد اختلال در کشتیرانی در تنگهی هرمز، از مهمترین اهرمهای راهبردی خود استفاده کرده است.
ایران تلاش میکند با استفاده از این فشار تلافیجویانه ــ که موجب افزایش قیمت انرژی در سراسر جهان شده ــ جنگ را با بهترین شرایط ممکن برای خود به پایان برساند. تهران خواستار لغو تحریمهاست و میکوشد کنترل کافی بر تنگهی هرمز به دست آورد تا بتواند از کشتیهایی که برای انتقال انرژی و دیگر کالاها از این مسیر عبور میکنند، هزینه دریافت کند.
دور زدن تحریمها با «ناوگان سایه» و تجارت غیررسمی
دولت ترامپ که در جنگی که با هدف مهار برنامهی هستهای ایران آغاز شد، اکنون درگیر مناقشه بر سر یک آبراه شده است، وعده داده تحریمهای حتی شدیدتری علیه ایران اعمال کند تا این کشور را به تسلیم وادار کند. با این حال، کارشناسان میگویند دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، ممکن است توان ایران برای ادامهی مقاومت را بیش از حد دستکم گرفته باشد.
ایران سالهاست تحت تحریمهای غرب قرار دارد و در این مدت مهارت زیادی در دور زدن نسبی تحریمها به دست آورده است. این کشور تولید داخلی را افزایش داده، از شبکههای غیررسمی تجارت فرامرزی استفاده کرده، کالاهای محدودشده را از طریق کشورهای ثالث خریداری کرده و برای انتقال نفت خود از ناوگان موسوم به «ناوگان سایه» بهره گرفته است.
«هادی کهالزاده»، کارشناس اقتصاد ایران در دانشگاه «براندایس»، میگوید: «ظرفیت مقاومت ایران نه تنها مانع فروپاشی میشود، بلکه اجازه نمیدهد درد و فشار اقتصادی به آن فشار سیاسی و تغییراتی منجر شود که آمریکا انتظار دارد.»
فشار مضاعف بر دوش خانوادهها؛ بار عاطفی و روانیِ تورم ۷۰ درصدی ایران
بازار بزرگ تهران معمولا مملو از خریدارانی است که امیدوارند اقلام ضروری را با قیمت کمتری نسبت به فروشگاههای مواد غذایی پیدا کنند. جایی که برنج ۶۰ درصد و گوشت قرمز ۱۵۰ درصد نسبت به پیش از جنگ گرانتر شده است.
مادر دو فرزند از شمال ایران این هفته پس از خرید شیر، تخممرغ، دستمال توالت و چند قلم کالای دیگر، بدون گوشت، عکسی در شبکهی اجتماعی ایکس منتشر کرد. او گله داشت که همین خریدهای ساده ۸۹ میلیون ریال (حدود ۶۵ دلار) هزینه داشته است.
این زن ۴۱ ساله که به دلیل نگرانی از پیامدهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، به آسوشیتدپرس گفت: «تامین ضروریات زندگی به اولویت اصلی ما تبدیل شده است. سبد خرید ما روزبهروز کوچکتر و محدودتر میشود.»
او افزود: «فشار روحی و عاطفی و فشاری که از افزایش نرخ تورم ایران تحمل میکنیم، داستان دیگری است. هر بار که مجبور میشویم به فرزندانمان نه بگوییم، هر بار که برای گرفتن یک تصمیم بارها و بارها سبکسنگین میکنیم – مثلا اینکه آیا آنها را در کلاسی که دوست دارند ثبتنام کنیم یا چیزی را که واقعا میخواهند برایشان بخریم – واقعا فرساینده است.»
طبق برآورد صندوق بینالمللی پول، انتظار میرود نرخ تورم در ایران تا پایان سال به نزدیک ۷۰ درصد برسد. همچنین اقتصاد کشور، که پیش از جنگ نیز تحت تاثیر یک دهه تحریم آسیب دیده بود، بیش از ۵ درصد کوچکتر شود.
بنزین به لطف یارانههای دولتی همچنان ارزان مانده است. اما حتی این وضعیت نیز ممکن است برای همیشه دوام نیاورد. زیرا ذخایر و عرضهی سوخت در حال کاهش است. یکی از دستیاران رئیسجمهوری ایران هفتهی گذشته به تلویزیون دولتی گفت مصرف روزانهی بنزین اکنون از میزان تولید کشور بیشتر شده و ممکن است دولت ناچار به افزایش قیمتها شود. اقدامی که در گذشته به اعتراضات گسترده در ایران منجر شده است.
بخشی از خشم ایرانیان متوجه کشورهای عامل تحریمهاست
رهبران ایران پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه نیز با بحران اقتصادی روبرو بودند. در ابتدای سال، اعتراضات در سراسر کشور گسترش یافت. اما با سرکوب خشونتآمیز پایان گرفت؛ هزاران نفر کشته شدند و گفته میشود دهها هزار نفر نیز بازداشت شدند.
«حسن گلمرادی»، اقتصاددان ساکن تهران، میگوید بسیاری از ایرانیان اکنون بخشی از نارضایتی اقتصادی خود را متوجه کشورهایی کردهاند که پشت تحریمها و حملاتی قرار دارند که کارخانهها و زیرساختهای حیاتی ایران را ویران کرده است. همچنین دهها غیرنظامی را کشته است. گلمرادی گفت: «با وجود سختیها و مشکلات، آنها در تحمل بحران اقتصادی ناشی از این وضعیت، صبر قابلتوجهی از خود نشان دادهاند.»
«محمد فرزانگان»، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ آلمان، گفت: «مردم رنج میکشند. اما فکر نمیکنند که با پیوستن به اعتراضات خشونتآمیز بتوانند برای خود و خانوادههایشان چیزی به دست آورند.»
ترامپ تهدید به اعمال تحریمهای شدیدتر میکند
ترامپ روز چهارشنبه در شبکههای اجتماعی وعده داد علیه ایران «کمرشکنترین عملیات اقتصادی که تاکنون علیه هر کشوری انجام شده» را به اجرا بگذارد. او همچنین کشورها و شرکتهایی را که همچنان با ایران تجارت کنند، به اعمال تحریمهای ثانویه تهدید کرد.
امارات متحده عربی که سالها به ایران در دور زدن تحریمها و دریافت کالا از دیگر کشورها کمک کرده بود، این هفته اعلام کرد تمام تجارت خود با تهران را تعلیق میکند. ترامپ یک روز پیش از این اعلامیه با «شیخ محمد بن زاید آل نهیان»، رهبر امارات، تلفنی گفتگو کرده بود.
در میان این مشکلات اقتصادی، دولت مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرده که خواهان پایان دادن به جنگ از طریق مذاکره است. او هفتهی گذشته به خبرنگاران گفت: «دغدغهی اصلی ما معیشت مردم و وضعیت اقتصادی آنهاست و هر آنچه در توان داریم برای مدیریت آن به کار میبندیم.»
تندروها به حل بحران اقتصادی ایران امیدوارند
با این حال، قدرتمندترین نیروی ایران همچنان سپاه پاسداران ایران است. نیرویی که پس از تحمل حملات هوایی آمریکا و اسرائیل که در نخستین روزهای جنگ شماری از رهبران ارشد ایران را کشت، حتی قدرتمندتر شده است. سپاه خواستار امتیازات بیشتری از آمریکا، از جمله کنترل ایران بر تنگهی هرمز و دریافت غرامت مالی بابت جنگ، است.
در حالی که مذاکرات برای پایان دادن به جنگ متوقف شده، تندروهای ایران معتقدند کشورشان میتواند بحران اقتصادی ناشی از جنگ را برای مدتی طولانیتری نسبت به دشمنان خود تحمل کند.
آیتالله مجتبی خامنهای، رهبر ایران، این ماه یکی از فرماندهان پیشین سپاه پاسداران را به ریاست شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد. اقدامی که نشانهی حمایت او از رویکرد جبههی تندرو تلقی میشود.
تغییر اولویتهای جامعه؛ وقتی معیشت و بقا بر همه چیز سایه میاندازد
آمار رسمی دولت نرخ بیکاری را ۹.۱ درصد اعلام میکند. اما رسانههای داخلی تاکید دارند که آمار واقعی احتمالا چند برابر این میزان است. یکی از مقامات وزارت کار هفتهی گذشته اعلام کرد که تا اواخر مه، یعنی تنها سه ماه پس از آغاز جنگ، بیش از یک میلیون شغل از دست رفته است.
دولت در اجرای مقررات اجباری حجاب، نسبت به گذشته سختگیری کمتری نشان داده است. رویکردی که نشان میدهد رهبران ایران دستکم تا حدی نگران افکار عمومی هستند، آزادی اجتماعیای که بسیاری از ایرانیان مدتها خواستار آن بودهاند.
اما این روزها شهروندان ایران بیش از هر چیز بر محدودیتهایی تمرکز دارند که بحران اقتصادی را بر سبک زندگی آنها تحمیل کرده است.
کریمی، رانندهی تاکسی، میگوید مسئولان باید هرچه زودتر برای کاهش این فشارهای مالی و افزایش نرخ تورم در ایران کاری انجام دهند. او گفت: «مردم دیگر نمیتوانند به این شکل زندگی کنند. ما فقط نفس میکشیم، زنده میمانیم و تلاش میکنیم امروز را به فردا برسانیم.»
منبع: اپنیوز
