گسترش جنگ اوکراین، درگیری‌های خاورمیانه و افزایش تنش میان چین و آمریکا، نگرانی‌ها درباره‌ی وقوع جنگ جهانی سوم را افزایش داده است. هم‌زمان، همکاری روسیه، چین، ایران و کره شمالی و تردیدها درباره‌ی تعهدات امنیتی آمریکا، خطر محاسبات اشتباه و گسترش درگیری‌ها را بیشتر کرده‌اند.
افزایش خطر درگیری میان قدرت‌های بزرگ
تعطیلی فرودگاه ریاض در پی حملات موشکی، کشته شدن بیش از ۱۰۰ غیرنظامی در حملات روسیه به اوکراین و آغاز رزمایش شش‌روزه‌ی چین با آتش واقعی در امتداد سواحل این کشور، تنها بخشی از تحولات نگران‌کننده‌ی اخیر هستند. این رویدادها نشان می‌دهند که ناامنی به‌طور هم‌زمان اروپا، خاورمیانه و شرق آسیا را درگیر کرده است.
«گیدئون راچمن»، تحلیلگر ارشد فایننشال‌تایمز، با اشاره به افزایش این بحران‌ها می‌نویسد که جنگ جهانی سوم دیگر صرفا موضوعی فرضی نیست و به یکی از نگرانی‌های جدی رهبران سیاسی تبدیل شده است.
او برای توضیح این تغییر، به کنفرانس امنیتی مونیخ در ۲۰ فوریه ۲۰۲۲ اشاره می‌کند؛ چهار روز پیش از تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین. در آن زمان، مقام‌های آمریکایی و بریتانیایی درباره‌ی حمله‌ی قریب‌الوقوع روسیه هشدار می‌دادند. اما بسیاری از اروپایی‌ها باور نداشتند جنگی در چنین ابعادی در قاره‌ی اروپا آغاز شود.
«اندرو شیرر»، رئیس وقت دفتر اطلاعات ملی استرالیا، پس از گفتگو با «آنتونی بلینکن»، وزیر خارجه وقت آمریکا، درباره‌ی نقشه‌های حمله‌ی روسیه گفته بود: «باورم نمی‌شود در قرن بیست‌ویکم داریم درباره‌ی چنین چیزی صحبت می‌کنیم.»
راچمن این ناباوری را با جمله‌ای منسوب به تروتسکی توضیح می‌دهد: «ممکن است شما به جنگ علاقه‌ای نداشته باشید، اما جنگ به شما علاقه‌مند است.»
همکاری نظامی روسیه، چین، ایران و کره شمالی
یکی از نگرانی‌های اصلی کشورهای غربی، گسترش همکاری نظامی میان روسیه، چین، ایران و کره شمالی است. روسیه و کره شمالی پیمان دفاع متقابل امضا کرده‌اند و مسکو و پکن از «مشارکت بدون محدودیت» سخن گفته‌اند. حمایت اقتصادی و فنی چین نیز به روسیه کمک کرده است تحریم‌های غرب را تحمل کند و جنگ اوکراین را ادامه دهد.
این کشورها، با وجود تفاوت منافع، در مخالفت با بخش‌هایی از نظم امنیتی به رهبری آمریکا اشتراک دارند. روسیه با گسترش ناتو مخالف است، ایران پایگاه‌های آمریکا را هدف قرار داده، کره شمالی، کره جنوبی را تهدید می‌کند و چین ادعای مالکیت بر تایوان و بخش بزرگی از دریای چین جنوبی را مطرح کرده است.
در همین حال، جنگ اوکراین و درگیری‌های خاورمیانه به یکدیگر پیوند خورده‌اند. گزارش‌ها حاکی از آن است که روسیه در هدف‌گیری پایگاه‌های آمریکا به ایران کمک کرده و اوکراین نیز تجربیات خود در مقابله با پهپادها را در اختیار کشورهای خلیج فارس گذاشته است.
شمار جنگ‌ها به بالاترین سطح پس از سال ۱۹۴۵ رسیده
بر اساس گزارش اخیر گروه بین‌المللی بحران، اکنون ۶۵ درگیری فعال در جهان وجود دارد. یعنی بیشترین تعداد از پایان جنگ جهانی دوم.
جنگ روسیه و اوکراین از جنگ شوروی با آلمان نازی طولانی‌تر شده است و برآورد دولت بریتانیا نشان می‌دهد که از آغاز تهاجم روسیه، حدود یک‌ونیم میلیون نفر از نیروهای این کشور کشته یا زخمی شده‌اند. جنگ غزه نیز ده‌ها هزار فلسطینی و هزاران اسرائیلی را کشته است. در سودان، درگیری‌ها به کشتار غیرنظامیان و آوارگی بیش از ۱۴ میلیون نفر انجامیده‌اند.
با این حال، افزایش شمار جنگ‌ها لزوما به معنای قریب‌الوقوع بودن جنگ جهانی سوم نیست. برای وقوع چنین جنگی، درگیری مستقیم قدرت‌های بزرگ و گسترش نبردها به چند قاره از عوامل تعیین‌کننده‌اند؛ شرایطی که هنوز به‌طور کامل محقق نشده‌اند.
تغییر موازنه‌ی قدرت و تردید در تعهدات آمریکا
راچمن، تغییر موازنه‌ی قدرت جهانی را یکی از عوامل افزایش خطر جنگ جهانی سوم می‌داند. سهم کشورهای گروه هفت از تولید ناخالص داخلی جهان از حدود دوسوم در سال ۱۹۸۹ به حدود ۴۳ درصد در سال ۲۰۲۲ کاهش یافته است. هم‌زمان، تجربه‌ی جنگ‌های افغانستان و عراق در آمریکا احساسات ضدجنگ را تقویت کرده است. همچنین تمایل به مداخله‌ی نظامی خارجی را کاهش داده است.
از سوی دیگر، برخی رهبران اقتدارگرا و ملی‌گرا روابط بین‌المللی را بر اساس قدرت و توان تحمیل اراده تعریف می‌کنند. «استیون میلر»، معاون رئیس دفتر ترامپ، گفته است جهان واقعی را «قدرت، زور و توانمندی» اداره می‌کند.
طرح ادعاهای ارضی از سوی دولت دوم ترامپ، از جمله درباره‌ی گرینلند، و اظهارات او درباره‌ی تبدیل کانادا به ایالت پنجاه‌ویکم آمریکا نیز نگرانی متحدان واشینگتن را افزایش داده است.
مساله‌ی مهم‌تر، تردید درباره‌ی اعتبار تضمین‌های امنیتی است. از پایان دهه‌ی ۱۹۴۰، آمریکا و متحدانش با اتکا به بازدارندگی تلاش کرده‌اند مانع تجاوز نظامی شوند. اما اظهارات ترامپ درباره‌ی تعهدات واشینگتن این پرسش را مطرح کرده است که آیا آمریکا در صورت حمله به کشورهای حوزه‌ی بالتیک، لهستان یا ژاپن از آن‌ها دفاع خواهد کرد؟
«مارک روته»، دبیرکل ناتو، در سال ۲۰۲۵ هشدار داده بود: «ما هدف بعدی روسیه هستیم». آلمان نیز پس از تهاجم روسیه به اوکراین، با اعلام «تسایتن‌ونده» یا نقطه عطف تاریخی، میلیاردها یورو به بازتسلیح اختصاص داد.
محاسبات اشتباه؛ جرقه‌ای برای جنگ میان قدرت‌های بزرگ
تاریخ نشان می‌دهد که اشتباه در ارزیابی واکنش رقبا می‌تواند پیامدهای فاجعه‌باری داشته باشد. آلمان در سال ۱۹۱۴ تصور می‌کرد بریتانیا بر سر بی‌طرفی بلژیک وارد جنگ نخواهد شد؛ در سال ۱۹۳۹ نیز هیتلر گمان می‌کرد بریتانیا و فرانسه برای دفاع از لهستان عقب‌نشینی می‌کنند. هر دو محاسبه اشتباه بود.
امروز نیز چین باید ارزیابی کند که آیا آمریکا در برابر حمله‌ی احتمالی به تایوان واکنش نشان خواهد داد و روسیه باید میزان اعتبار تعهد دفاع جمعی ناتو را بسنجد.
از نگاه راچمن، خطر اصلی فقط افزایش قدرت نظامی کشورها نیست، بلکه تضعیف اطمینان به واکنش متحدان و پیامدهای تجاوز است. هرچه تعهدات امنیتی مبهم‌تر شوند، احتمال محاسبات اشتباه و گسترش درگیری‌ها افزایش می‌یابد؛ وضعیتی که می‌تواند بحران‌های منطقه‌ای را به رویارویی میان قدرت‌های بزرگ تبدیل کند.
منبع: زومون
