پس از محاصره دریایی بنادر ایران و اعمال تحریم‌های جدید علیه شبکه حمل‌ونقل هوایی این کشور، دولت آمریکا در تلاش است محدودیت تجارت زمینی ایران را نیز افزایش دهد. تلاشی که با مخالفت و نگرانی همسایگان ایران، به‌ویژه عراق، ترکیه و پاکستان، مواجه شده است. واشینگتن اکنون با تشکیل یک کارگروه نظامی و امنیتی جدید به دنبال جلوگیری از دور زدن تحریم‌ها از طریق مرزهای زمینی است.
کارگروه آمریکایی برای کنترل مسیرهای زمینی ایران
ارتش آمریکا روز شنبه از تشکیل کارگروهی با عنوان «دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) خبر داد. به گفته فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، این کارگروه با هدف جلوگیری از انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دوکاربردی، کالاهای تحریم‌شده و درآمدهای غیرقانونی از طریق مرزهای زمینی ایران و دریای خزر فعالیت خواهد کرد.
این کارگروه ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی مستقر در فلوریدا خواهد داشت. یک مقام نظامی آمریکا گفته است این نیروها مستقیماً عملیات نظامی انجام نمی‌دهند، بلکه احتمالاً کشورهای همسایه را به استفاده از نیروهای نظامی خود برای مقابله با قاچاق و تجارت کالاهای تحریم‌شده ترغیب می‌کنند.
هنوز جزئیات اجرایی طرح دروازه آهنین آمریکا مشخص نیست. با این حال، مقام‌های پیشین نظامی و تحلیلگران آمریکایی معتقدند واشینگتن قصد دارد از ظرفیت اطلاعاتی و منابع سنتکام برای هماهنگ کردن تلاش‌های دیپلماتیک، اطلاعاتی و مقابله با پول‌شویی استفاده کند؛ تلاش‌هایی که پیش از این به‌صورت پراکنده دنبال می‌شدند.
مخالفت همسایگان با بستن مرزهای ایران
به گفته سه مقام عراقی و یک مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات، واشینگتن طی هفته‌های گذشته تلاش کرده است کشورهای همسایه ایران را به بستن گذرگاه‌های مرزی وادار کند. اما این مذاکرات تاکنون نتیجه مطلوبی نداشته است.
عراق، ترکیه و پاکستان از مهم‌ترین طرف‌های این رایزنی‌ها هستند؛ کشورهایی که نگرانند محدودیت تجارت زمینی ایران نه‌تنها به اقتصاد این کشور، بلکه به کسب‌وکارها و جمعیت ساکن در دو سوی مرزهایشان نیز آسیب بزند. یک مقام آمریکایی گفته است برخی از این کشورها درباره احتمال بروز ناآرامی‌های داخلی در صورت قطع مسیرهای قاچاق و تجارت هشدار داده‌اند.
عراق و پاکستان زیر فشار هم‌زمان تهران و واشینگتن
عراق، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران، با چالش دشوارتری روبه‌رو است. دو مقام عراقی گفته‌اند مقام‌های این کشور در مذاکرات هفتگی با دیپلمات‌های آمریکایی، از جمله «توماس باراک»، نماینده منطقه‌ای واشینگتن، با درخواست بستن تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران به‌جز دو گذرگاه مواجه شده‌اند.
بغداد تاکنون این درخواست را نپذیرفته. اما برای نشان دادن همراهی با آمریکا، برخی گذرگاه‌ها را به‌طور موقت بسته است؛ اقدامی که اعتراض گسترده داخلی را به دنبال داشته است. مقام‌های عراقی دلیل رسمی محدودیت تجارت زمینی ایران را ارتقای نظارت و امنیت مرزی و مقابله با پول‌شویی و قاچاق سلاح اعلام کرده‌اند.
پاکستان نیز در هفته‌های اخیر برخی گذرگاه‌های مرزی با ایران را باز و بسته کرده است. مقام‌های این کشور مسائل امنیتی و اجرای فرایندهای الکترونیکی جدید واردات را دلیل این اقدامات عنوان کرده‌اند؛ در حالی که مقام‌های ایرانی آن را مرتبط با تحریم‌های آمریکا می‌دانند.
«پیمان سنندجی»، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، هشدار داده است محدودیت‌های بانکی مرتبط با ایران می‌تواند عملاً صادرات این کشور به پاکستان را متوقف کند. حجم تجارت رسمی سالانه دو کشور حدود سه میلیارد دلار اعلام شده است.
وابستگی انرژی همسایگان، اهرم فشار ایران
ایران نیز در واکنش به فشارهای آمریکا تلاش کرده است کشورهای همسایه را از همراهی با این طرح منصرف کند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، ماه گذشته با انتقاد از تلاش واشینگتن برای متوقف کردن تجارت منطقه‌ای با ایران، از ادامه رایزنی‌های تهران با کشورهای همسایه خبر داد.
به گفته تحلیلگران، ایران همچنان از اهرم‌های اقتصادی قابل‌توجهی برای اثرگذاری بر تصمیم این کشورها برخوردار است. پاکستان به واردات سوخت از ایران، به‌ویژه گاز مایع، وابستگی دارد. همچنین عراق نیز بیش از یک‌سوم گاز مورد نیاز برای تولید برق خود را از ایران تأمین می‌کند.
قطع صادرات گاز ایران به عراق در سال‌های گذشته، از جمله به دلیل مشکلات پرداخت ناشی از تحریم‌های آمریکا، بارها به خاموشی‌های گسترده و اعتراض‌های خیابانی در این کشور منجر شده است.
در همین حال، ایران برای مقابله با طرح دروازه آهنین آمریکا به حمایت شرکایی مانند چین و روسیه نیز چشم دوخته است. معاون وزیر خارجه ایران روز سه‌شنبه از دیدار با سفیر روسیه و گفت‌وگو درباره راه‌های مقابله با اقدامات یک‌جانبه آمریکا و طرح «دروازه آهنین» خبر داد.
تشدید فشار اقتصادی به‌جای حمله نظامی
طرح دروازه آهنین آمریکا در شرایطی دنبال می‌شود که محاصره دریایی، صادرات نفت ایران را که ستون اصلی اقتصاد این کشور محسوب می‌شود، به‌شدت محدود کرده است. مقام‌های ایرانی پیش‌تر اعلام کرده بودند صادرات نفت کشور در مقاطعی به نزدیک صفر رسیده است. از سوی دیگر، با توجه به وابستگی حدود ۹۰ درصد تجارت ایران به مسیرهای دریایی، این محاصره فشار سنگینی بر اقتصاد کشور وارد کرده است.
با این حال، ایران طی دهه‌های گذشته شبکه‌های تجاری پنهان و مسیرهای متعددی برای دور زدن تحریم‌ها ایجاد کرده و اکنون به نظر می‌رسد آمریکا در تلاش است این مسیرهای جایگزین را نیز مسدود کند.
«دانا استرول»، مقام ارشد پیشین وزارت دفاع آمریکا در امور خاورمیانه، راهبرد جدید واشینگتن را تلاشی برای بستن تمام منافذی توصیف کرده است که ایران از طریق آنها فشار تحریم‌ها و محاصره دریایی را دور می‌زند.
«الکس وطن‌خواه»، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشینگتن، نیز معتقد است هدف آمریکا افزایش فشار اقتصادی تا جایی است که بحران‌های داخلی حکومت ایران را به پذیرش خواسته‌های واشینگتن وادار کند یا به فروپاشی آن منجر شود.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در حالی به تشدید فشار اقتصادی روی آورده که مذاکرات هسته‌ای همچنان به توافقی منجر نشده است. همچنین تنگه هرمز نیز به مسیری ناامن و مورد مناقشه نیروهای دریایی ایران و آمریکا تبدیل شده است. از سوی دیگر، انتظارها برای ازسرگیری حملات نظامی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، در پی پیروزی گسترده دموکرات‌ها و افزایش نگرانی‌ها درباره نارضایتی افکار عمومی از جنگ، کاهش یافته است.
«مارکو روبیو»، وزیر خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه در پاریس گفت فشار اقتصادی واردشده بر ایران بی‌سابقه است. اگر این روش همان اهداف حملات نظامی را محقق کند، نیازی به حمله دوباره نخواهد بود.
با این حال، «الی گرانمایه»، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا، معتقد است نارضایتی کشورهای منطقه از سیاست‌های واشینگتن ممکن است آنها را به نادیده گرفتن درخواست‌های آمریکا سوق دهد. به گفته او، کشورهای همسایه می‌دانند که ایران در منطقه باقی خواهد ماند و نمی‌توانند روابط خود را با این کشور نادیده بگیرند.
منبع: نیویورک‌تایمز
