فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) با تشکیل کارگروهی جدید به نام «دروازه آهنین» تلاش می‌کند نظارت بر مسیرهای انتقال تسلیحات، فناوری‌های دومنظوره و کالاهای تحریم‌شده ایران را از بنادر جنوبی به مرزهای زمینی و دریای خزر گسترش دهد؛ اقدامی که در ادامه محاصره دریایی ایران و با هدف محدود کردن مسیرهای جایگزین تجارت و انتقال محموله‌ها صورت می‌گیرد.
تشکیل کارگروه دروازه آهنین برای گسترش نظارت سنتکام
سنتکام شنبه‌شب اعلام کرد «برد کوپر»، فرمانده این نهاد، دستور تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» را صادر کرده است. این گروه حدود ۲۰ نیروی نظامی و غیرنظامی دارد و در شهر تمپا، ایالت فلوریدا، مستقر خواهد بود.
بر اساس بیانیه سنتکام، مأموریت این کارگروه همکاری با دیگر نهادهای دولت آمریکا برای جلوگیری از انتقال سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، اقلام مشمول تحریم و درآمدهای غیرقانونی از طریق مرزهای زمینی ایران و دریای خزر است.
برد کوپر در توضیح اهداف این اقدام گفت تشکیل کارگروه جدید، دستاوردهای محاصره دریایی آمریکا علیه ایران را تقویت می‌کند. او مدعی شد هماهنگی بیشتر میان سنتکام و سایر نهادهای دولتی آمریکا، توانایی ایران را برای تأمین مالی تروریسم، بازسازی کارخانه‌های تسلیحاتی و تجدید توان نظامی محدودتر خواهد کرد.
سنتکام همچنین مدعی است محاصره دریایی بنادر ایران در ماه‌های اخیر مانع از صادرات بیش از ۲۵ میلیارد دلار نفت خام این کشور شده است.
افزایش اهمیت مسیرهای شمالی در تجارت ایران
تمرکز تازه آمریکا بر مرزهای زمینی و دریای خزر در شرایطی صورت می‌گیرد که ایران پس از محدودیت‌های اعمال‌شده بر مسیرهای دریایی جنوب، تلاش کرده است از ظرفیت بنادر شمالی و مرزهای زمینی با کشورهای همسایه برای ادامه مبادلات تجاری استفاده کند.
روسیه در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد. «ولادیمیر پوتین»، رئیس‌جمهوری روسیه، ۲۷ اکتبر در دیدار با «مسعود پزشکیان» در مسکو اعلام کرد حجم مبادلات تجاری دو کشور در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۴ درصد افزایش یافته است.
پزشکیان نیز با اشاره به گسترش روابط اقتصادی تهران و مسکو گفت اقدامات آمریکا در منطقه، ایران و روسیه را به تقویت همکاری‌های چندجانبه با دیگر کشورهای تحت تحریم واشینگتن سوق می‌دهد.
داده‌های شرکت تحلیل دریایی ویندوارد نیز از افزایش رفت‌وآمد کشتی‌های دو کشور حکایت دارد. بر اساس این داده‌ها، در ۱۶۴ روز پس از آغاز حملات اسرائیل و آمریکا به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، شمار نفتکش‌ها و کشتی‌های باری روسیه در سواحل ایران ۱۳ درصد افزایش یافت و از ۲۰۸ به ۲۳۵ فروند رسید. تعداد کشتی‌های ایرانی در آب‌های روسیه نیز با افزایشی ۷ درصدی از ۱۴۲ به ۱۵۲ فروند رسید.
«محمدرضا طلایی»، مقام مسئول تجارت در وزارت جهاد کشاورزی ایران، نیز پیش‌تر اعلام کرده بود بیش از ۳۰ درصد واردات کشور از بنادر شمالی انجام می‌شود. به گفته او، غلات و دانه‌های روغنی، از جمله گندم، جو دامی و ذرت دامی، سهم مهمی در این مبادلات دارند.
دریای خزر؛ مسیر تجاری و انتقال تجهیزات نظامی
افزایش اهمیت دریای خزر تنها به تجارت کالاهای مصرفی و کشاورزی محدود نمی‌شود. شبکه آمریکایی ان‌بی‌سی در گزارشی که ۱۸ آگوست منتشر کرد، مدعی شد روسیه برای تقویت توان نظامی ایران، قطعات پهپاد و مواد منفجره را از طریق این دریا به ایران منتقل کرده است.
با این حال، ظرفیت بنادر شمالی برای جایگزینی مسیرهای جنوبی محدودیت‌هایی دارد. «حسین نوروز فشخامی»، مشاور لجستیک ایرانی مستقر در بندر انزلی، به روزنامه لوموند گفت اختلال در تنگه هرمز اهمیت بنادر خزر را افزایش داده، اما این بنادر نمی‌توانند جایگزین بنادر ساحل جنوبی ایران شوند.
او همچنین کاهش سطح آب دریای خزر را یکی از موانع توسعه فعالیت‌های بندری دانست و گفت در برخی مناطق، سطح آب از سال ۲۰۲۰ سالانه حدود ۳۰ سانتی‌متر کاهش یافته است. به گفته او، توسعه تجارت در این منطقه به بهبود زیرساخت‌های بندری، استفاده از ناوگان متناسب با آب‌های کم‌عمق و ایجاد خطوط منظم کشتیرانی نیاز دارد.
فشار بر گذرگاه‌های زمینی ایران در عراق و پاکستان
هم‌زمان با برنامه سنتکام برای نظارت بر مسیرهای جایگزین، محدودیت‌هایی نیز در برخی گذرگاه‌های زمینی ایران با کشورهای همسایه اعمال شده است.
«فواد حسین»، وزیر امور خارجه عراق، در گفت‌وگو با شبکه الجزیره اعلام کرد آمریکا رسماً از دولت بغداد خواسته است تمام گذرگاه‌های زمینی این کشور با ایران، به‌جز دو گذرگاه، بسته شوند.
عراق پیش‌تر در ۲۱ اکتبر گذرگاه مرزی شیب (چذابه) با ایران را تا اطلاع ثانوی تعطیل کرده بود. پایگاه خبری العین الاخباریه نیز به نقل از یک منبع دولتی ناشناس گزارش داد وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است مرزهای خود با ایران را ببندد و تنها دو گذرگاه، از جمله مسیر مهران، باز بمانند. این رسانه مدعی شد دولت عراق در ابتدا با درخواست واشینگتن مخالفت کرده است.
در پاکستان نیز فعالیت تجاری در دو گذرگاه اصلی تفتان–میرجاوه و گبد–ریمدان در ۱۷ اکتبر متوقف شد. مقام‌های پاکستانی نگرانی‌های امنیتی، مقابله با قاچاق و ضرورت بهبود مدیریت مرزی را دلیل این تصمیم اعلام کردند. «اسماعیل بقائی»، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، توقف موقت مراودات مرزی را تأیید کرد، اما علت آن را مشکلات فنی و تدابیر احتیاطی دانست. پس از سفر «عاصم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران در ۲۰ اکتبر، گزارش‌هایی درباره بازگشایی مرزها منتشر شد.
ابهام درباره ابزارهای اجرایی آمریکا
تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» نشان می‌دهد واشینگتن قصد دارد دامنه فشار بر ایران را از محاصره بنادر جنوبی فراتر ببرد و مسیرهای زمینی و دریای خزر را نیز در چارچوب اقدامات خود قرار دهد.
با این حال، هنوز مشخص نیست این کارگروه برای کنترل محموله‌ها در مسیرهای جدید از چه ابزارهایی استفاده خواهد کرد و تا چه اندازه می‌تواند کشورهای همسایه را با سیاست‌های خود همراه کند. همچنین روشن نیست گسترش این اقدامات چه پیامدی برای تجارت قانونی ایران و انتقال کالاهای غیرتحریمی خواهد داشت.
