دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز جمعه وعده داد فشار اقتصادی شدیدی بر ایران وارد کند؛ این اظهارات یک روز پس از آن مطرح شد که «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرد واشینگتن از هفتهی آینده اقداماتی علیه تهران اعمال خواهد کرد که به گفته او «تاکنون هرگز دیده نشدهاند.»
کارزار تحریمی گسترده واشینگتن علیه تهران
آمریکا، سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا از اواخر دههی ۱۹۷۰ در ارتباط با برنامهی هستهای ایران، نقض حقوق بشر و حمایت تهران از گروههای مسلح، تحریمهایی وضع کرده، محدودیتهای تجاری اعمال کرده و داراییهای ایران را مسدود کردهاند.
از زمان آغاز جنگ ایران در ماه فوریه، واشینگتن تحریمهای بیشتری در حوزههای دریایی، انرژی و مالی علیه ایران اعمال کرده و محاصرهی دریایی را نیز آغاز کرده است.
بر اساس دادههای دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC)، این نهاد از زمان آغاز دورهی دوم ریاستجمهوری ترامپ، بیش از هزار فرد، کشتی و هواپیما را تحریم کرده است.
اقدامات اخیر، که بخشی از تحریمهای تازهای هستند که آمریکا برای افزایش محدودیتها علیه شبکههای نفتی و مالی ایران اعمال کرده است، ناوگان نفتی موسوم به «ناوگان سایه» ایران، شرکتهای بیمهی حملونقل دریایی، نهادها و افرادی را که به ایران در تأمین تسلیحات کمک میکنند و همچنین صرافیهای دیجیتال را هدف قرار دادهاند. این اقدامات همچنین به مسدود شدن حدود ۵۰۰ میلیارد دلار رمزارز مرتبط با ایران منجر شده است.
کارشناسان میگویند دولت ترامپ برای تشدید فشار اقتصادی، گزینههای دیگری نیز در اختیار دارد که میتواند اثر آن را بر بخشهای مختلف ایران افزایش دهد:
تحریمهای پالایشگاهی؛ فشار آمریکا علیه صادرات نفت ایران
پالایشگاههای مستقل چین که به «تیپات» معروف هستند، حدود یکچهارم ظرفیت پالایش نفت این کشور را در اختیار دارند. این پالایشگاهها با سود اندک و گاهی حتی بهصورت زیانده فعالیت میکنند.
بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵ شرکت تحلیلی «کپلر»، چین بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری میکند. پالایشگاههای مستقل بخش قابلتوجهی از این تجارت را جذب میکنند و به همین دلیل در معرض «تحریمهای ثانویه» قرار دارند؛ تحریمهایی که نهادهای کمککننده به هدف اصلی تحریمها را مجازات میکنند.
تحریمهای قبلی آمریکا که علیه صادرات نفت ایران اعمال شدهاند، باعث شدهاند پالایشگاههای مستقل بزرگتر از خرید نفت ایران خودداری کنند. با این حال، کارشناسان تحریم میگویند پالایشگاههای مستقل چینی تا حدی در برابر این فشارها مصون هستند، زیرا ارتباط محدودی با نظام مالی آمریکا دارند.
فشار اقتصادی آمریکا بر بانکهای مرتبط با ایران
دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا تاکنون شماری از نهادهای کوچکتر مستقر در چین و هنگکنگ را که متهم به پردازش میلیاردها دلار از درآمد نفتی ایران و کمک به تأمین مالی خرید تسلیحات هستند، هدف تحریمهای ثانویه قرار داده است.
وزارت خزانهداری آمریکا به دو بانک بزرگ چینی هشدار داده است که اگر مشخص شود منابع مالی ایران از طریق نظام آنها جابهجا شده است، ممکن است تحریمهای ثانویهای علیه آنها اعمال شود؛ با این حال، واشینگتن تاکنون نام این دو بانک را بهصورت عمومی اعلام نکرده و آنها را تحریم نکرده است.
کارشناسان تحریم میگویند هدف قرار دادن این دو بانک یا اعمال تحریمهای دیگری علیه آنها میتواند اثر بازدارندهی قابلتوجهی بر مؤسسات مالی بزرگتر داشته باشد. با این حال، آنها هشدار دادهاند که چنین اقدامی ممکن است واکنش تلافیجویانهی پکن را نیز به دنبال داشته باشد.
مقامهای دولت ترامپ در آستانهی دیدار احتمالی او با «شی جینپینگ»، رئیسجمهوری چین، در اواخر سال جاری تلاش کردهاند تنشها میان واشینگتن و پکن را کماهمیت جلوه دهند. نگرانی آنها این است که چین در واکنش به فشارهای آمریکا، صادرات مواد معدنی حیاتی مورد نیاز برای تولید فناوریهای پیشرفته را محدود کند؛ آن هم در شرایطی که آمریکا و متحدان غربیاش هنوز در تلاش هستند تا منابع تأمین مستقل خود را توسعه دهند.
تحریمهای آمریکا؛ بازی موش و گربه علیه ایران
ایالات متحده میتواند فشار خود را از مسیرهای اقتصادی افزایش دهد و به هدف قرار دادن افراد و نهادهای ایرانی و همچنین واسطهها در چین و حوزهی خلیج فارس که به تهران در دور زدن تحریمها و تأمین منابع مالی جنگ کمک میکنند، ادامه دهد؛ اقدامی که مستقیماً بر منابع درآمدی ایران اثر میگذارد. وزارت خزانهداری آمریکا اخیراً شرکتهایی را تحریم کرده است که برای تسهیل مبادلهی درآمدهای نفتی ایران با کالاهای وارداتی این کشور ایجاد شده بودند.
با این حال، «برت اریکسون»، مدیر ارشد شرکت Obsidian Risk Advisors، گفت این اقدامات بیشتر به رویکردی شبیه «بازی موش و گربه» تبدیل شدهاند و نتوانستهاند رفتار ایران را تغییر دهند؛ چراکه تهران بهسادگی نهادهای جدیدی ایجاد میکند تا جایگزین نهادهای تحریمشده شوند.
«میعاد ملکی»، کارشناس تحریمها در بنیاد دفاع از دموکراسی، گفت به احتمال زیاد اظهارات بسنت نشاندهندهی تشدید اجرای تحریمها علیه شرکتهای حملونقل نفت، خریداران نفت و صرافیهایی است که به ایران در پرداخت هزینهی واردات کمک میکنند. او افزود که اعمال تحریمهای بیشتر علیه صنعت هوانوردی نیز ممکن است در دستور کار قرار گیرد؛ اقدامی که میتواند توانایی ایران برای جابهجایی کالا را کاهش دهد، بهویژه اکنون که آمریکا حملونقل دریایی از طریق تنگهی هرمز را مسدود کرده است.
احتمال محاصرهی زمینی ایران
برخی مقامهای آمریکایی و اسرائیلی احتمال محاصرهی زمینی را مطرح کردهاند؛ اقدامی که نیازمند همکاری همسایگان ایران، یعنی عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان است. دولت ترامپ، بهجز افغانستان، سطوح مختلفی از روابط نزدیک را با این کشورها دارد؛ هرچند مرز افغانستان کوهستانی است و پایش و کنترل آن بسیار دشوار است.
ترامپ ممکن است در قبال پاکستان اهرم فشار داشته باشد؛ کشوری که اخیراً خواستار یک خط مبادلهی ارزی ۱۰ میلیارد دلاری از وزارت خزانهداری آمریکا شده است. ترکیه نیز خواهان بازگشت به برنامهی جنگندههای اف-۳۵ آمریکا است و این موضوع میتواند اهرم دیگری در اختیار واشینگتن قرار دهد.
محاصرهی زمینی میتواند با متوقف کردن واردات مواد غذایی، انرژی و منسوجات، فشار را در حوزهی اقتصادی افزایش دهد و آثار آن را بر مردم ایران سنگینتر کند. با این حال، کارشناسان میگویند اجرای چنین طرحی بسیار دشوار خواهد بود و لزوماً به اعتراضات یا افزایش فشار داخلی علیه حکومت ایران منجر نمیشود.
تهدید به اعمال تعرفههای ثانویه
ترامپ بارها تهدید کرده است بر کالاهای وارداتی از کشورهایی که با ایران تجارت میکنند، تعرفه وضع خواهد کرد؛ هرچند دیوان عالی آمریکا مبنای قانونی وضع چنین مالیاتهایی را رد کرده است.
سنای آمریکا هفتهی گذشته طرح گستردهی تحریمهای روسیه را تصویب کرد که مجازاتهای جدیدی را علیه بخشهای مرتبط با ایران نیز شامل میشود و اختیارات تازهای برای اعمال تعرفه در اختیار ترامپ قرار میدهد. او میتواند از این اختیارات احتمالی علیه کشورهایی استفاده کند که به تجارت ایران یا تأمین تسلیحات برای این کشور کمک میکنند.
با این حال، این طرح هنوز باید در مجلس نمایندگان آمریکا نیز تصویب شود؛ روندی که ممکن است دشوار باشد، زیرا بسیاری از دموکراتها و شماری از جمهوریخواهان دربارهی اقدامات تعرفهای این طرح نگرانیهای جدی دارند.
منبع: رویترز
