در پی افزایش تنشها در خاورمیانه و کاهش بیسابقه تردد در تنگه هرمز، «دونالد ترامپ» بار دیگر مسئولان کشورمان را با تهدید مواجه کرد و به انجام یک اقدام نظامی جدید در صورت عدم پیشرفت دیپلماسی اشاره نمود. این تحولات در شرایطی رخ میدهد که روند مذاکرات فنی میان ایران و کشور عمان برای مدیریت این راهرو استراتژیک و جلوگیری از تشدید بحران آغاز شده است.
خطونشان ترامپ در ایرفورس وان
ترامپ روز دوشنبه در گفتگو با پایگاه خبری آکسیوس گفت: «ما در حال انجام مذاکرات بسیار جدی با ایران هستیم. اگر این مذاکرات موفق نشود، دوباره به اقدام نظامی بسیار قدرتمند بازخواهیم گشت.» او در پاسخ به اینکه چه مدت به این گفتگوها فرصت میدهد، گفت: «زمان زیادی نداریم؛ یا خیلی سریع به نتیجه میرسد یا اصلاً به نتیجه نخواهد رسید.»
رئیسجمهور آمریکا همین موضع را ساعاتی بعد در گفتگو با خبرنگاران در هواپیمای ریاستجمهوری آمریکا نیز تکرار کرد. او گفت: «آنها میخواهند دیدار کنند و ما هم در حال دیدار هستیم. اگر اقدامات ما نبود، حتی حاضر به گفتگو با ما نمیشدند … اگر عملکرد ما ضعیف بود، آنها تقاضای دیدار نمیکردند. تنها دلیلی که میخواهند ملاقات کنند این است که ما ضربات بسیار سنگینی به آنها وارد کردهایم.»
چالش عوارض عبوری در جریان مذاکرات دیپلماتیک ایران و کشور عمان
این رفتوبرگشتهای دیپلماتیک در حالی رخ میدهد که روند مذاکرات فشرده میان ایران و نمایندگان کشور عمان به توافقی اولیه در مورد نحوهی مدیریت آیندهی تنگهی هرمز نزدیکتر شده است، اما همچنان دربارهی شرط تهران مبنی بر دریافت نوعی حق عبور یا عوارض از سوی تمامی کشتیهای عبوری به کنسرسیومی به رهبری این دو کشور، به توافق نرسیدهاند.
نمایندگان عمان و ایران روزهای جمعه و شنبه مذاکرات فنی را در تهران برگزار کردند؛ مذاکراتی که ممکن است نقشی کلیدی در جلوگیری از دور تازهای از درگیریها داشته باشد. گفته میشود پیشرفتهای حاصلشده در این گفتگوها (که با حمایت چین، قطر و پاکستان همراه بوده) در تصمیم آمریکا برای توقف حملات خود به ایران پس از نزدیک به ۲ هفته مؤثر بوده است.
هشدار مقامهای آمریکایی درباره پیامدهای هرگونه تهدید یا اقدام نظامی جدید
همچنین گزارش شده است که مقامات ارشد آمریکایی در واکنش به تهدید اخیر ترامپ به بازگشت جهت اقدام نظامی، دربارهی کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا و پیامدهای حملات تلافیجویانهی ایران به پایگاههای این کشور در منطقه، از جمله در کویت و اردن، هشدار دادهاند. بر اساس گزارشها، دریادار «برد کوپر»، فرمانده ارشد نظامی آمریکا در خاورمیانه، نیز ظاهراً توقف کارزار بمباران اطراف تنگه را توصیه کرده، چرا که این حملات به حداکثر اثربخشی خود رسیده است.
اختلاف تهران و واشینگتن بر سر نحوهی بازگشایی تنگهی هرمز
واشینگتن حملات خود را واکنشی به نقض مکرر تفاهمنامهی امضاشده در ماه جون از سوی ایران عنوان کرده است؛ از جمله تلاش تهران برای جلوگیری از عبور کشتیهای تجاری از مسیر جنوبی تنگهی هرمز که تحت نظارت آمریکا قرار دارد. در مقابل ایران معتقد است این مسیر جنوبی ناقض توافق آتشبس است و تأکید دارد که این توافق، کنترل نحوهی بازگشایی تنگهی هرمز را بهطور کامل در اختیار ایران قرار داده است.
یک دیپلمات در این باره گفت: «هدف از گفتگوهای تهران، ترکیب پیشنهادات ایران و عمان است تا خروجی آن کاملاً منطبق بر حقوق بینالملل دریاها و مورد پذیرش جامعهی جهانی باشد.»
با این حال، «اسماعیل بقایی»، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در نشست خبری خود در تهران گفت توقف حملات آمریکا به ایران به معنای برقراری یک آتشبس غیررسمی نیست.
ابعاد حقوقی طرح عمان و پیشنهادهای ایران برای هزینهی عبور
عمان از ماه می تلاش کرده تا تهران را قانع کند که هرگونه طرح دریافت عوارض در تنگه باید داوطلبانه باشد تا با قوانین بینالمللی دریاها مغایرت پیدا نکند. این کشور مدلی مشابه سازوکار حاکم بر تنگهی «مالاکا» پیشنهاد کرده است؛ مدلی که در آن کشورهایی که از این آبراه استفاده میکنند، بهصورت داوطلبانه به صندوقی برای ارائهی خدمات زیستمحیطی و ایمنی دریانوردی کمک میکنند.
عمان معتقد است که با توافق سازمان ملل و سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، میتوان ساختار مشابهی در تنگهی هرمز ایجاد کرد. «آرسنیو دومینگز»، دبیرکل سازمان بینالمللی دریانوردی، به روزنامهی گاردین گفت که مدل تنگهی مالاکا برای تنگهی هرمز قابل بررسی است.
توجیه زیستمحیطی ایران برای دریافت عوارض
در مقابل، ادارهی محیطزیست ایران طرحی جداگانه تدوین کرده که بر اساس آن «عبور سالانه بیش از ۵۰ هزار کشتی و نفتکش از تنگهی هرمز و نقش آنها در آلودگی خلیج فارس» باید جبران شود. طبق این طرح، ایران میتواند از کشتیهای عبوری هزینههایی متناسب با نوع کشتی، حجم محموله، سابقهی دریانوردی و میزان آلودگی دریافت کند.
مقایسه میان تنگهی مالاکا و تنگهی هرمز کاملاً دقیق نیست، زیرا تعداد کمتری از کشتیهایی که از مالاکا عبور میکنند، این منطقه را مقصد نهایی خود قرار میدهند. با این حال، رسانههای ایرانی بهطور فزایندهای به مدل مالاکا توجه نشان دادهاند. خبرگزاری «خبرآنلاین» این مدل را «یک توافق برد-برد برای ایران» توصیف کرده است.
بقایی روند مذاکرات صورتگرفته با مسئولان کشور عمان را «مفید و سازنده» خواند، اما گفت این گفتگوها با دیپلماتهای ایران و سایر طرفها ارتباطی با آمریکا ندارد. او گفت: «هدف این است که ایران و عمان بهعنوان دو کشور ساحلی، سازوکارهایی برای تضمین کشتیرانی امن در تنگهی هرمز ایجاد کنند، به گونهای که حقوق حاکمیتی دو کشور ساحلی رعایت شود و امنیت و منافع ملی ایران نیز حفظ شود.»
عمان در موقعیت دشواری قرار دارد؛ زیرا میداند آمریکا با وضع هرگونه عوارض مخالف است، اما ممکن است یک سیستم کاملاً شفاف و مشخص برای دریافت هزینه در قبال خدمات خاص را بپذیرد.
رویارویی آمریکا و ایران بر سر عبور کشتیها از هرمز
این گفتگوها در حالی انجام میشود که آمریکا همچنان کشتیهای تجاری را تشویق میکند تا میزان جدیت محاصره تنگه توسط ایران را بیازمایند و موضع ترامپ در تهدید به آغاز یک اقدام جدید نظامی نیز این فضای پرمخاطره را تشدید کرده است.
مقامهای ایرانی اعلام کردند روز یکشنبه ۶ کشتی که سامانههای ناوبری خود را خاموش کرده بودند، تلاش کردند از مسیر جنوبی تنگه عبور کنند. یکی از آنها هدف تیراندازی قرار گرفت و بقیه به سمت خلیج فارس بازگردانده شدند. آمریکا همچنین محاصره صادرات نفت ایران را دوباره اعمال کرده و معافیت تحریمی مربوط به صادرات نفت این کشور را پایان داده است.
دفتر خدمات پروژههای سازمان ملل روز دوشنبه اعلام کرد که میزان عبور کشتیها از تنگه هرمز در هفته گذشته بهطور میانگین به حدود ۵ کشتی در روز کاهش یافته، در حالی که پیش از آغاز جنگ این رقم نزدیک به ۱۳۰ کشتی در روز بود.
منبع: گاردین
