پایان حضور نظامی آمریکا در عراق، معادله‌ی امنیتی این کشور را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. مرحله‌ای که در آن، توان بغداد برای کنترل سلاح، مهار گروه‌های مسلح و حفظ استقلال تصمیم‌گیری می‌تواند بیش از حضور یا خروج نیروهای خارجی تعیین‌کننده باشد.
آزمون دشوار حاکمیت بغداد
با پایان ماموریت ائتلاف بین‌المللی علیه داعش و خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه اربیل عراق، بغداد با مساله‌ای فراتر از پایان یک ماموریت نظامی روبرو شده است: اینکه آیا دولت عراق می‌تواند خلأ ایجادشده را با تقویت نهادهای ملی خود پر کند یا این فضا در اختیار شبکه‌های نفوذ و گروه‌های مسلح قرار خواهد گرفت.
خروج نیروهای آمریکایی بر اساس توافق انجام شده میان بغداد و واشینگتن در سال ۲۰۲۴ صورت گرفته و تصمیمی ناگهانی نیست. ایالات متحده می‌گوید با پایان سلطه‌ی سرزمینی داعش، ماموریت نظامی ائتلاف نیز به پایان رسیده است. با این حال، واشینگتن همچنان آموزش نیروهای عراقی و پشتیبانی اطلاعاتی از آنها را ادامه خواهد داد. درنتیجه پایان حضور نظامی به معنای قطع نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی آمریکا در عراق نیست.
مساله‌ی اصلی اکنون به ساختار قدرت در داخل عراق بازمی‌گردد. به ویژه در شرایطی که برخی گروه‌های مسلح، حتی پس از پایان ماموریت ائتلاف، همچنان بر حفظ سلاح‌های خود تاکید دارند.
تهران و شبکه‌ی نفوذ در عراق
در این میان، موقعیت ایران در معادلات عراق اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. عراق به دلیل مرز طولانی با ایران، پیوندهای اقتصادی و اجتماعی و جایگاه جغرافیایی خود، برای تهران اهمیت راهبردی دارد. درنتیجه مسیر ارتباطی مهمی با سوریه و لبنان محسوب می‌شود.
با این حال، نفوذ ایران را نمی‌توان به معنای کنترل کامل عراق دانست. ساختار سیاسی این کشور متکثر است و جامعه‌ی عراق نیز در سال‌های گذشته بارها نسبت به مداخلات خارجی واکنش نشان داده است. با این وجود، ایران شبکه‌ای از روابط سیاسی، اقتصادی، امنیتی و مذهبی و همچنین ارتباط با گروه‌های مسلح در اختیار دارد که امکان تاثیرگذاری بر تحولات عراق را برای تهران فراهم می‌کند.
این نفوذ لزوما به حضور نظامی مستقیم وابسته نیست. متحدان سیاسی در نهادهای حکومتی، گروه‌های مسلح دارای توان نظامی و شبکه‌های اقتصادی و امنیتی می‌توانند به ایران امکان دهند بدون پذیرش هزینه‌های ناشی از تسلط مستقیم، بر بخشی از روندهای تصمیم‌گیری اثر بگذارد.
خلأ خروج آمریکا از عراق چگونه پر خواهد شد؟
کاهش حضور نظامی آمریکا می‌تواند محاسبات گروه‌های مسلح نزدیک به ایران و دیگر بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی را تغییر دهد. برخی گزارش‌های اخیر نیز احتمال داده‌اند که تهران و متحدان بغدادی خود آن از خروج آمریکا از عراق برای تقویت موقعیت خود در ساختارهای سیاسی و امنیتی این کشور استفاده کنند.
اما خلأ ناشی از خروج آمریکا از عراق لزوما در اختیار یک قدرت واحد قرار نمی‌گیرد. عراق همچنان صحنه‌ی رقابت چندین بازیگر منطقه‌ای و بین‌المللی است. همچنین دولت بغداد نیز یکی از طرف‌های اصلی این معادله خواهد بود.
در چنین شرایطی، مساله‌ی تعیین‌کننده صرفا این نیست که کدام کشور نفوذ بیشتری در عراق دارد. بلکه میزان اقتدار دولت در برابر گروه‌های مسلح داخلی است. اگر تصمیم‌گیری امنیتی میان دولت و بازیگران مسلح تقسیم شود، خروج نیروهای خارجی به تنهایی به معنای افزایش حاکمیت عراق نخواهد بود.
مساله‌ای به نام سلاح گروه‌های مسلح
تعیین تکلیف سلاح گروه‌های مسلح از دشوارترین موضوعات مرحله‌ی جدید خواهد بود. دولت عراق پایان ماموریت ائتلاف را فرصتی برای ورود کشور به مرحله‌ای تازه می‌داند. اما خلع سلاح گروه‌های تحت حمایت جمهوری اسلامی ایران همچنان با موانع سیاسی و امنیتی روبرو است.
در صورت موفقیت بغداد در یکپارچه کردن تصمیم‌گیری‌های امنیتی و قرار دادن تمامی گروه‌های مسلح در چارچوب اقتدار دولت، پایان حضور نظامی آمریکا می‌تواند به تقویت حاکمیت ملی کمک کند. در غیر این صورت، خروج نیروهای آمریکایی از عراق ممکن است صرفا موازنه‌ی موجود میان گروه‌های مختلف را تغییر دهد.
حاکمیت نیز صرفا با تعداد نیروهای خارجی مستقر در یک کشور سنجیده نمی‌شود. توان دولت برای کنترل سلاح، تصمیم‌گیری مستقل درباره‌ی امنیت و تعیین مسیر سیاست خارجی، شاخص‌های مهم‌تری برای ارزیابی میزان اختیار واقعی آن هستند.
افکار عمومی عراق؛ سدی محکم در برابر نفوذ خارجی
در این میان، واکنش جامعه عراق نیز می‌تواند بر مسیر تحولات اثر بگذارد. این کشور طی سال‌های گذشته شاهد اعتراض‌های گسترده علیه فساد، نظام سهمیه‌بندی سیاسی و مداخلات خارجی بوده است؛ اعتراض‌هایی که مداخله‌ی ایران نیز یکی از موضوعات مورد انتقاد در آنها بوده است.
به همین دلیل، تلاش هر بازیگر خارجی برای استفاده از دوره‌ی پس از خروج آمریکا با هدف گسترش سلطه‌ی خود می‌تواند با مخالفت بخشی از افکار عمومی و جریان‌های سیاسی عراق مواجه شود.
در نهایت، چالش بغداد این نیست که صرفا نفوذ آمریکا را با نفوذ جمهوری اسلامی ایران جایگزین کند یا یک قدرت خارجی را برای باز کردن مسیر قدرتی دیگر کنار بزند. مساله‌ی اصلی ایجاد ساختاری است که در آن دولت بتواند امنیت، سلاح و روابط خارجی کشور را مستقل و یکپارچه مدیریت کند.
بنابراین خروج آمریکا از عراق، پایان رقابت بر سر عراق نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که در آن، میدان اصلی رقابت بیش از پایگاه‌های نظامی، بر سر نهادهای دولتی و اختیار تصمیم‌گیری خواهد بود.
منبع: ایندپندت
